Ý nghĩa kiến trúc bảo tàng Grand Egyptian - Công trình của thời đại

Trong hơn một thế kỷ, Bảo tàng Ai Cập tại quảng trường Tahrir là cánh cổng chính dẫn thế giới bước vào nền văn minh cổ đại vĩ đại nhất nhân loại, là nơi lưu giữ hàng trăm ngàn hiện vật khảo cổ từ nền văn minh Ai Cập cổ đại với hàng triệu lượt khách du lịch mỗi năm. Tuy nhiên, không gian này giờ đã không đủ. Đây cũng là động lực để một công trình có ý nghĩa kiến trúc và lịch sử quan trọng nhất thế kỷ 21 của Ai Cập ra đời. Không chỉ là một công trình có quy mô lớn nhất lịch sử Ai Cập hiện đại, nó cũng hướng đến tái định nghĩa cách di sản được nhìn nhận, bảo tồn và kể lại cho du khách và chính người Ai Cập. Grand Egyptian Museum (GEM) được giới mộ điệu đánh giá là nghi thức kiến trúc đánh dấu sự chuyển giao lịch sử quan trọng của quốc gia này.

Toạ lạc trên cao nguyên Giza, gần quần thể Kim tự tháp hơn bất kỳ bảo tàng nào trước đây, GEM không chỉ đứng cạnh lịch sử mà còn đối thoại trực tiếp với lịch sử thông qua ý nghĩa kiến trúc của mình. Với diện tích hơn 480.000 m², đây là bảo tàng khảo cổ lớn nhất thế giới dành cho một nền văn minh duy nhất.

Từ Tahrir đến Giza: Một cuộc di dời mang tính biểu tượng

Bảo tàng Ai Cập cũ tại Tahrir Square, khánh thành năm 1902, là biểu tượng của thời kỳ Ai Cập bước vào kỷ nguyên hiện đại dưới ảnh hưởng châu Âu. Công trình theo phong cách Tân Cổ điển này từng là nơi lưu giữ hơn 120.000 hiện vật, bao gồm những báu vật vô giá của Tutankhamun. Tuy nhiên, theo thời gian, không gian này trở nên quá tải, điều kiện bảo tồn hạn chế, và quan trọng hơn, không còn đủ khả năng kể trọn vẹn câu chuyện của một nền văn minh kéo dài hơn 5.000 năm.

Quyết định xây dựng Grand Egyptian Museum và di dời các hiện vật trọng yếu từ Tahrir đến Giza vừa đòi hỏi một giải pháp kỹ thuật toàn diện, vừa là một tuyên bố mang tính văn hoá cũng như chính trị. Hành trình di dời tượng Pharaoh Ramses II nặng hơn 80 tấn, cùng hàng nghìn cổ vật khác, được truyền thông toàn cầu theo dõi như một sự kiện lịch sử. Sự kiện di dời các hiện vật, đặc biệt là xác ướp của những vị pharaoh được truyền hình trực tiếp toàn cầu, với những nghi thức tái hiện từ chính nghi thức cổ đại, khẳng định hành trình đưa di sản Ai Cập cổ đại từ trung tâm đô thị hiện đại trở lại gần với vùng đất đã sinh ra nó.

Tầm nhìn của Heneghan Peng Architects

Thiết kế của Grand Egyptian Museum là kết quả của một cuộc thi kiến trúc quốc tế quy mô lớn, thu hút hơn 1.500 đồ án từ khắp thế giới, với chiến thắng thuộc về Heneghan Peng Architects, một văn phòng kiến trúc đến từ Ireland nổi bật với tư duy kiến trúc mang tính khái niệm sâu sắc.

Thay vì tìm cách tái hiện kiến trúc Ai Cập cổ đại bằng hình thức mô phỏng, Heneghan Peng lựa chọn một hướng đi khác để trừu tượng hoá các nguyên lý nền tảng của kiến trúc cổ bao gồm các yếu tố như hình học, trục không gian, ánh sáng và mối quan hệ với cảnh quan. Chính hướng đi từ lịch sử đến tương lai này đã thuyết phục ban giám khảo rằng GEM không phải là một “bản sao” của kim tự tháp, mà là một hậu duệ kiến trúc xứng đáng cho kỳ quan của thế giới cổ đại.

Tổng thể Grand Egyptian Museum được tổ chức dựa trên hình học tam giác và các trục chéo, được căn chỉnh một cách chủ ýe để hướng về ba kim tự tháp Giza. Mỗi đường cắt, mỗi mặt nghiêng đều tham gia vào một cuộc đối thoại hình học kéo dài hàng thiên niên kỷ, và đậm tính ý niệm, thay vì những kịch tính thị giác đơn thuần.

Công trình trải dài theo phương ngang, nhiều phần được hạ thấp và chìm xuống địa hình sa mạc. Cách xử lý này giúp bảo tàng tôn trọng đường chân trời lịch sử, tránh việc cạnh tranh trực quan với kim tự tháp, cũng là những cấu trúc vốn đã mang tính tuyệt đối. Một trong những yếu tố mang tính biểu tượng nhất của GEM là mặt tiền bằng đá alabaster bán trong suốt. Vào ban ngày, lớp vỏ này hấp thụ ánh sáng sa mạc, tạo nên sắc độ vàng nhạt, gần với màu cát và đá vôi của kim tự tháp. Trong khi đó, khi màn đêm buông xuống, ánh sáng từ bên trong khiến toàn bộ công trình phát sáng như một khối ký ức khổng lồ.

Trong tín ngưỡng Ai Cập cổ đại, ánh sáng gắn liền với thần Ra, nguồn gốc của sự sống và trật tự vũ trụ. Việc đưa ánh sáng trở thành yếu tố kiến trúc chủ đạo không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà là một ẩn dụ về tương quan với vũ trụ rộng lớn, cũng là nền tảng tư tưởng của đời sống tinh thần người Ai Cập cổ đại. Việc cho phép ánh sáng vận hành như thời gian, thay đổi liên tục, lặng lẽ nhưng đầy quyền lực cũng phản chiếu mối quan hệ giữa thế giới tự nhiên với công trình do con người kiến tạo.

Trung tâm cảm xúc của bảo tàng là Grand Hall, nơi đặt pho tượng khổng lồ của Pharaoh Ramses II được di dời từ Cairo trong một chiến dịch bảo tồn quy mô chưa từng có. Pho tượng cao hơn 11 mét này không được đặt trong lồng kính hay khu trưng bày thông thường. Thay vào đó, nó đứng trong một không gian cao vút, tối giản, nơi kiến trúc gần như tan biến để nhường chỗ cho cảm giác kính sợ. Cách đặt tượng phản ánh rõ tư duy của kiến trúc sư, bởi Ramses II không phải là một hiện vật để “xem”, mà là một sự hiện diện, nơi du khách không đứng trước lịch sử, mà đứng dưới lịch sử. Đây là một trải nghiệm hiếm hoi trong bảo tàng học đương đại, nơi cảm xúc nguyên thuỷ như sự choáng ngợp và lòng tôn kính hiện diện cùng với tri thức.

Không gian trưng bày của Grand Egyptian Museum được tổ chức theo mạch thời gian và chủ đề, nhưng thay vì những phòng khép kín, GEM sử dụng các chuỗi không gian mở, liên thông, với sự thay đổi tinh tế về cao độ, ánh sáng và tầm nhìn, giúp mỗi bước đi của du khách là hành trình di chuyển cùng lịch sử. Những khoảng mở bất ngờ cho phép ánh sáng tự nhiên tràn vào, hoặc hé lộ hình ảnh kim tự tháp ở phía xa, nhắc nhở rằng mọi hiện vật bên trong đều có mối liên hệ trực tiếp với cảnh quan bên ngoài.

Đặc biệt, việc lần đầu tiên trong lịch sử toàn bộ bộ sưu tập Tutankhamun trong cùng một tổ hợp không gian cho thấy một tư duy bảo tàng mới khi tôn trọng tính toàn vẹn của di sản, thay vì chia nhỏ để phục vụ nhịp điệu tiêu thụ thông tin nhanh.

Kiến trúc, cảnh quan và sa mạc

Sa mạc vốn gắn với đời sống ngàn năm văn minh của người Ai Cập cũng là một phần của ngôn ngữ kiến trúc. Để hiểu trọn vẹn kiến trúc của Grand Egyptian Museum, không thể tách công trình này khỏi bối cảnh địa lý với biểu tượng đặc biệt của cao nguyên Giza. Khu đất giàu ý nghĩa này chứa đựng một trong những cảnh quan văn hoá mạnh mẽ nhất thế giới, với sự hiện diện của kim tự tháp như điểm neo của ký ức nhân loại. Thay vì dựng lên một khối kiến trúc độc lập, bảo tàng được “trải” theo địa hình, nhiều phần hạ thấp, một phần chìm vào cao nguyên đá. Vì thế, từ xa nhìn lại, Grand Egyptian Museum không áp đảo đường chân trời Giza, mà nằm ở ranh giới mơ hồ giữa kiến trúc và cảnh quan, như thể nó đã đã luôn ở đó nhưng chỉ vừa được hé lộ.

Sa mạc Giza là không gian của sự trống trải và thời gian kéo dài. Heneghan Peng Architects đã chuyển hoá đặc tính này thành ngôn ngữ kiến trúc bằng cách sử dụng các không gian lớn, ít chi tiết, nơi tỷ lệ và khoảng trống quan trọng hơn trang trí. Những quảng trường rộng, những lối đi dài, những khoảng nghỉ ngoài trời tạo ra cảm giác thời gian bị kéo giãn, tương đồng với trải nghiệm khi đứng trước kim tự tháp. Trong thiết kế của GEM, sa mạc không bị xem là môi trường khắc nghiệt cần khắc phục, mà trở thành một “vật liệu” vô hình. Màu sắc của công trình như từ đá alabaster đến các bề mặt bê tông và đá tự nhiên... được lựa chọn để hoà vào bảng màu của cát, đá vôi và ánh nắng Bắc Phi.

Một trong những quyết định quan trọng nhất của đồ án là việc định hướng toàn bộ công trình theo các trục nhìn về ba kim tự tháp Giza. Từ nhiều điểm trong bảo tàng như hành lang, sảnh chuyển tiếp, thậm chí các phòng trưng bày, hình ảnh kim tự tháp luôn "bất ngờ" xuất hiện ở cuối tầm nhìn, được kiểm soát chặt chẽ và giàu chủ ý giúp du khách vô hình chung kết nối không gian trưng bày với cảnh quan nguyên bản.

Bằng cách đặt mình trong mối quan hệ chặt chẽ với sa mạc và kim tự tháp, Grand Egyptian Museum vượt khỏi vai trò của một công trình độc lập để trở thành một phần của cảnh quan văn hoá Giza để trở thành một lớp trầm tích kiến trúc mới giúp thế giới đương đại tiếp cận di sản cổ đại bằng một ngôn ngữ đương đại và tự nhiên.