Nguyễn Trần Ưu Đàm - Lạc trong những Ý niệm

Ưu Đàm nhớ tới cuốn sách đầu tiên mẹ tặng anh năm lớp 1. Cuốn sách đã đưa vào trí tưởng tượng của anh hình ảnh nghệ sĩ Michelangelo một mình trên giàn giáo cao ngất, thắp nến để hoàn thành mái vòm đồ sộ của Sistine Chapel. Chặng đường nghệ thuật dài hơi với hàng loạt dự án gây chú ý, các tác phẩm trưng bày ở nhiều sự kiện nghệ thuật và phòng tranh danh tiếng trên thế giới của nghệ sĩ ý niệm Ưu Đàm có lẽ bắt nguồn từ chính cái cách anh say sưa với thế giới của cái đẹp và sự duy mỹ. Đó là thế giới của tấm phù điêu “Sự Chiến Đấu Của Lũ Quái Vật Nửa Người Nửa Ngựa” (Michelangelo), của những nghệ sĩ Phục Hưng khác như Raphael và Leonardo Davinci, Cezanne, những họa sĩ Ấn Tượng, những cuốn sách nghệ thuật cũ của miền Nam trước 1975, hay các tác phẩm văn học của tác giả Nga như Chekhov, Tolstoy và Dostoevsky, và Aitmatov.

Nhưng, một trong những người gây ảnh hưởng nhiều nhất đến Ưu Đàm cũng chính là cha anh, một nghệ sĩ với nhiều bản diện. “Ông vừa là Hoạ sĩ Rừng, vừa là nhà văn Kinh Dương Vương hay nhà thơ Dung Nham. Ông có sự lãng mạn của một thế hệ lớn lên sau chiến tranh và tình yêu với văn hoá Pháp với Chủ nghĩa hiện sinh Jean Paul Sartre, Baudelaire, hay tranh của Picasso…”

Với anh, nghệ thuật ý niệm đặc trưng của nghệ sĩ Nguyễn Trần Ưu Đàm sẽ được miêu tả như thế nào? 

Ý tưởng, khám phá, thực hành, ý tưởng mới, khám phá, thực hành mới và cứ thế…

Nhiều nghệ sĩ lấy cảm hứng từ một ý niệm cụ thể trước khi tìm hình thức biểu đạt nghệ thuật phù hợp với ý niệm đó, một số khác, ý niệm là đích đến của quá trình thực hành nghệ thuật. Với anh thì sao? 

Những ý tưởng có thể đến một cách bất ngờ nhưng chưa bao giờ là ngẫu nhiên. Senneca từng nói: “Nếu một người không biết cảng nào để dong buồm hướng tới, không có ngọn gió nào là tốt cả.” Nếu “cảng” ở đây là ý niệm (concept), phần lớn thời gian tôi sẽ biết “cảng” mà mình muốn tới. Có lúc tôi sẽ tìm ra một miền đất mới khi đi lạc trong lúc tìm đến “cảng” mình đã định trước. Có đích, có “cảng”, nhưng cách đến thì luôn thay đổi và là một hành trình đầy bất ngờ. Hành trình này có khi nào sẽ thay đổi cả đích đến hay không, đó là câu hỏi đầy thú vị!

Ví dụ như tác phẩm “Time Boomerang” bắt nguồn từ những câu chuyện của bố tôi về lịch sử Đông Nam Á mà tôi nghe và đọc trong suốt 20 năm. Trong một thời gian dài, tôi chỉ nhận thông tin và không nghĩ đó là đề tài mà tôi có thể làm thành tác phẩm nghệ thuật. Nhưng sau hơn 20 năm, bỗng một ngày nó trở thành một vấn đề mà tôi muốn “giải quyết” như một tác phẩm nghệ thuật.

Với mỗi tác phẩm, tôi cần một chìa khoá để "đi” vào. Chìa khoá này nhiều khi lại là ý niệm then chốt. Với “Time Boomerang”, tôi loay hoay trong hơn ba năm để tìm cách “vào” tác phẩm lấy cảm hứng từ đề tài địa chính trị này cho tới khi “tình cờ” phát hiện ra chìa khoá ấy chính là ý niệm “đo đạc”. Chìa khóa này cho phép tôi mở cánh cửa vào tác phẩm. Cũng rất tự nhiên, nó cho tôi thấy rằng tôi phải đưa vấn đề của khu vực lên thành một vấn đề quốc tế, tạo ra một môi trường nghệ thuật trung dung cho mọi người có thể thảo luận về chủ đề nóng rực này trong một trạng thái cân bằng và văn minh. Khi giải quyết được từ khoá này, tác phẩm phần nhiều tự nó có hướng đi, và tự có sự chia sẻ với khán giả. Cũng nhờ đó, tác phẩm được đưa đi nhiều triển lãm quốc tế đương đại có lẽ vì nhiều người đồng cảm với nó.

Trở lại câu hỏi, ý niệm sẽ bị thách thức và có thể thay đổi trong quá trình thử nghiệm, thực hiện. Có lúc tôi phải bỏ nó đi. Hoặc có thể có ý sẽ lại dùng được, và nó lại xuất hiện trong một hoàn cảnh khác. Thường sự bất ngờ và không lường trước lại mở ra một hướng đi mới, một không gian và cách tiếp cận mới tuyệt vời hơn cả cái tôi đã tính trước. Tôi gọi những khoảnh khắc kỳ diệu này trong sáng tác là “Eureka Moment”. Ví dụ như ngón tay “gãy” “tình cờ” trong tác phẩm “Time Boomerang” đem lại lời giải cho toàn bộ tác phẩm, đưa tác phẩm đi theo hướng tôi chưa bao giờ ngờ tới, và hay hơn rất nhiều. 

Tốt nghiệp ngành điêu khắc, nhưng các tác phẩm của anh không hề bị giới hạn trong một chất liệu nhất định. Cách anh chọn những chất liệu cho mỗi tác phẩm diễn ra như thế nào? 

Tôi luôn nghĩ đến nghệ sĩ như một nhà tư tưởng, có lẽ ý tưởng này đã có từ lúc tôi đọc những cuốn sách đầu tiên và thấy Michelangelo vẽ những nhân vật trong Kinh Thánh, các nhà hiền triết, các triết gia và tiên tri, điều đó khơi gợi sự tò mò tìm hiểu của tôi về cuốn sách tuyệt vời này. Khi học ở Mỹ, tôi cũng nghiên cứu Phật giáo qua các tu sĩ Tây Tạng và thậm chí đã từng nghĩ mình sẽ trở thành một tu sĩ để tìm kiếm một cái gì đó lớn hơn mình. Do đó, ý tưởng làm tác phẩm tôi không giới hạn trong chất liệu.

Khi tham gia triển lãm ở Shanghai Biennale, có một gallerist trẻ hỏi tôi: “Chất liệu của anh là gì?” Tôi hơi bất ngờ vì chưa từng nghĩ tới chuyện đó. Ngoài việc học điêu khắc tại trường Đại Học mỹ thuật Sài Gòn, sau đó học nghệ thuật tại UCLA và School of Visual Art (New York), tôi chưa bao giờ định hình mình trong một chất liệu nhất định. Cuối cùng tôi đã trả lời gallerist đó rằng chất liệu của tôi chính là ý niệm. 

Tôi luôn tò mò đặt ra câu hỏi về các vấn đề về thế giới xung quanh tôi và tìm cách đưa nó vào nghệ thuật, đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi lớn của thế giới. Khi chất liệu của một nghệ sĩ là ý niệm thì chất liệu chất liệu thích hợp sẽ đến, cộng hưởng tạo ra một một tác phẩm có chiều sâu, mới mẻ và của thời đại mình. Khi chất liệu hoà hợp với ý tưởng, chúng ta sẽ có một tác phẩm thăng hoa, sâu sắc, chất lượng và có những đột phá.

Quay trở lại với tác phẩm “Time Boomerang”, tôi quyết định sẽ đem năm ngón tay đồng đi thả ở năm biển của năm châu. Với ý định đó, tôi “tình cờ” tạo ra một loại hình nghệ thuật mới là điêu khắc - du lịch - trình diễn. Cái hay nằm ở việc tôi không hề định trước điều này. Nhưng khi đem một tác phẩm điêu khắc đi xuyên qua biên giới các nước, lên một chiếc thuyền đi ra biển, đọc diễn văn và phóng ngón tay đồng đó xuống biển, tôi đã “vô tình” tạo ra một hình thức nghệ thuật điêu khắc - du lịch - trình diễn đầu tiên trên thế giới.

Sau này, Thầy giáo tôi Jerry Saltz trích trong cuốn sách của ông “How to Become an Artist” một câu nói của Sol Lewitt: “The idea becomes the machine that makes arts”. Ông giải thích thêm là với những nghệ sĩ nghiêm túc họ phát triển một phương pháp thực hành ý niệm, đồng nghĩa với việc họ cho phép bản thân được dẫn dắt bởi những ý tưởng mới mẻ, có khả năng làm họ kinh ngạc nhưng không đi ra khỏi những nguyên tắc nghệ thuật cá nhân. Trong vai trò của một nghệ sĩ, bạn sẽ luôn xem, học môi trường chung quanh, thẩm thấu các cảm giác, các ký ức về cái gì khả thi và không khả thi. Mục đích là để tạo ra một thực hành cho phép một sự tinh chỉnh liên tục giữa sự tưởng tượng của bạn và thế giới chung quanh.” Ông kết luận: “Không có bản đồ nào cho nghệ thuật! Cứ đi lạc!” Tôi nghĩ có nhiều nghệ sĩ vận hành và sáng tác theo lối này dù biết hay không biết câu nói trên.

Nguồn cảm hứng với nghệ thuật của anh? 

Tôi chịu ảnh hưởng từ vô số thứ và may mắn là có nhiều sự ảnh hưởng cả Đông lẫn Tây. Ngoài những ảnh hưởng văn hoá-nghệ thuật-văn học từ rất sớm, khi học ở Mỹ, tôi cũng bắt đầu tò mò tìm hiểu về nghệ thuật ý niệm, về Rothko, Barnett Newman, Jackson Pollock… Trong đơn thi vào đại học UCLA, tôi nói rõ mình muốn tìm hiểu thêm về Nghệ Thuật Đương Đại Mỹ. Sau đó tôi may mắn được học với những nghệ sĩ danh tiếng như Charles Ray, Paul Mccarthy, Sarah Zse, Jerry Saltz, Morgan Fisher….Tôi cũng chịu ảnh hưởng từ những người bạn của mình, từ các tác phẩm tôi thích và… ghét. Từ Damien Hirst, từ Matthew Barney, Louis Bourgeois, Murakami… rất nhiều người. Ngoài ra tôi yêu thích các câu chuyện thần thoại, truyền thuyết của Việt Nam và thế giới.

Kết quả là bạn có thể thấy có sự kết hợp giữa Đông và Tây trong các tác phẩm của tôi như Thánh Gióng Đương Đại, có yếu tố “Saint George the Dragon Slayer” của châu Âu. Có Tháp Babel của Kinh Thánh trong Serpents’ Tails (Rồng Rắn Lên)…Ngoài ra, sự quan tâm đến các vấn đề đương đại của thế giới như chiến tranh, cái ác, lòng căm thù (Weapon Countries Series, “X-rayed” Painting, I.C.Y.), lịch sử, văn học, khoa học kỹ thuật (đưa đến tác phẩm License 2 Draw) và rồi AI và AGI… 

Tất cả là nguồn cảm hứng bất tận của tôi cho cho các tác phẩm hôm nay và sau này.

Những ảnh hưởng từ rất nhiều người giỏi sẽ đưa đến cho bạn một sự nguyên bản, như cách tác giả Austin Kleon viết trong cuốn “How to steal like an Artists”. Khi bạn bị ảnh hưởng bởi một người giỏi thì bạn là phiên bản sao chép. Khi bạn bị ảnh hưởng bởi 2000 người giỏi thì bạn sẽ là bạn +. Như vậy, tôi là Ưu Đàm+.

Frank Gehry từng nói, “Making art is an act of love. To make love to the world”. Anh có đồng ý với điều này? 

Nhìn lại hơn 30 năm làm nghề, tôi nghĩ ông nói có một phần đúng. Tuy nhiên, Tôi không nghĩ là “make love to the world” vì khó làm quá, nhưng tôi nghĩ tôi làm nghệ thuật vì tôi yêu thế giới. Hành động mỗi ngày của tôi trong studio là hướng đến một thế giới đáng yêu hơn, đáng sống hơn. Các tác phẩm của tôi từ chân dung danh nhân Việt Nam để bảo vệ giá trị văn hóa, tác phẩm “Chân dung của Rỗng” (Phật), “Waltz of the Machine Equestrians”, tới tác phẩm “ECO-ĐI” hay “Serpents’ Tails”, “Licence 2 Draw”, “IN God WE Trust” và “Country Weapons”... tất cả đều là những trăn trở và hành động để kích thích sự trao đổi và suy nghĩ của người thưởng ngoạn về việc bảo vệ sự tồn tại của thế giới. Báo động về một tương lai AI đầy hiểm nguy nhưng cũng rất con người. Nghệ sĩ luôn sẽ là người dành thời gian để suy nghĩ về những điều xa xăm nhưng rất gần gũi vì họ muốn “love the world” với tất cả khả năng của mình. 

Tính thời đại có ý nghĩa như thế nào với nghệ sĩ Ưu Đàm và nghệ thuật của anh?

Đây là một thời điểm cực kỳ thú vị. 

Thế hệ sinh ra trước 1975 như tôi thấy rất nhiều sự thay đổi lớn của thời đại, từ việc chấm dứt cuộc chiến tranh Việt - Mỹ 20 năm, tới kết thúc Chiến tranh lạnh Liên Xô - Hoa Kỳ. Việt Nam gia nhập thế giới sau khi Hoa Kỳ dỡ bỏ lệnh cấm vận 1994. Việc công nghệ truyền tải thông tin đã phát triển như vũ bão: Từ điện thoại cắm tường tới điện thoại di động, tới một giai đoạn Internet đầy ngạc nhiên, mạng xã hội bùng nổ và sự ra đời không thể ngăn cản của AI và AGI áp dụng trong cuộc sống hàng ngày. Nếu hình dung kỹ thuật thông tin như một ngọn sóng thần, thế hệ tôi chứng kiến được từ lúc sóng chưa hình thành cho tới nay, khi ngọn sóng đã lên tới một đỉnh rất cao và có lẽ sẽ cao hơn gấp bội nữa. Điều này tạo ra những ảnh hưởng tới nghệ thuật và cách tiếp cận nghệ thuật.

“License 2 Draw” là một ví dụ khi hoà một nhịp với trào lưu của thế giới nghệ thuật đương đại ở sự độc đáo của mình. Tác phẩm này cần tới Internet để kết nối khả năng vẽ và điều khiển robot từ xa trên toàn cầu. Internet, 3G, 5G là những sản phẩm mới của thời đại đem đến thêm màu cho “bảng màu” sáng tạo của nghệ sĩ. 

Mỗi tấm tranh “Licence 2 Draw” được hình thành với sự cộng tác của nhiều người trên khắp thế giới. Nếu tấm canvas và L2D robot được đặt ở Singapore Art Museum, khi người tham gia vẽ bấm gửi đi một lệnh trên smartphone, tín hiệu này sẽ truyền theo hệ thống cáp quang ngầm dưới đại dương hay qua vệ tinh, đi tới một server ở Úc, sau nó đó được hướng dẫn tới một router ở Bảo Tàng Nghệ Thuật Singapore, truyền vào robot vẽ L2D và điều khiển robot di chuyển vẽ theo ý của người điều khiển. Cho dù người vẽ đang ở đâu trên địa cầu, họ có thể quan sát L2D robot trực tuyến qua hệ thống 8 camera từ 8 góc của tranh và vẽ theo đúng ý họ. Một bản đồ L2D trực tuyến sẽ hiện lên một dấu nhấp nháy đỏ chỉ ra người vẽ đang ở thành phố nào trên thế giới. Tất cả những cá nhân tham gia đều có thể cùng trao đổi với nhau qua Zoom trực tuyến. Đây là một thành quả nghệ thuật dùng công nghệ của thế kỷ 21, 100 năm sau ngày thành lập trường Mỹ Thuật Đông Dương. Victor Tardieu có lẽ sẽ không hình dung được cách làm nghệ thuật này.

Tôi tin rằng cách thức làm nghệ thuật nên đánh dấu giai đoạn của thời đại. Đó luôn là một động lực. Nó làm cho hành trình sáng tạo có ý nghĩa, luôn thú vị và đương thời, gắn với khoảnh khắc người nghệ sĩ đang sống. Trong quá trình này, luôn có những dịch chuyển và luôn có sự kế thừa. Có những cái vẫn là xuyên suốt, như câu hỏi lớn về bản ngã, về con người, về người Việt Nam, về chủ nghĩa dân tộc, là những đề tài sẽ không thay đổi nhưng sẽ được nhìn dưới các góc nhìn đa dạng, và hy vọng là sâu sắc hơn. 

Anh có quan sát gì về bối cảnh nghệ thuật đương đại Việt Nam? 

Nghệ thuật Việt Nam đang ở giai đoạn đỉnh cao so với bất cứ thời đại nào trong lịch sử Việt Nam, với sự xuất hiện của nhiều nghệ sĩ đương đại chất lượng. Các tác phẩm của họ cũng được triển lãm tại nhiều không gian tốt nhất của thế giới, trong các bộ sưu tập lớn của thế giới. Chúng ta có nhiều bảo tàng tư nhân, nhiều nhà sưu tập ở nhiều thế hệ. Điều này xuất hiện chỉ với sự nỗ lực của các nhà sưu tầm tư nhân và nghệ sĩ trước khi có sự đầu tư của chính quyền. Tôi nghĩ là sẽ tuyệt vời biết bao khi có sự đầu tư vào năng lượng “quyền lực mềm” rất quan trọng này. Nếu có, quyền lực mềm của Việt Nam với nghệ thuật đương đại sẽ nhân lên gấp gấp bội. Tôi đang tưởng tượng đến một Vietnam Pavilion ở Venice Biennale, một Vietnam Art Fair/ Biennale, các giải thưởng cho các nghệ sĩ tham gia các Biennale hay Triennale lớn của thế giới. 

Nghệ sỹ sáng tạo ra tác phẩm. Nhưng một nền nghệ thuật cần sự chung tay của rất nhiều người mà tôi đã nói ở trên. Nếu không nó sẽ không cất cánh được mạnh mẽ. 

Cảm ơn anh vì những chia sẻ rất thú vị!