"Temple" của Tuấn Andrew Nguyễn là một trong những tác phẩm nghệ thuật công cộng nổi bật nhất thế giới năm 2025

Trong những loại hình nghệ thuật thị giác, nghệ thuật công cộng đang ngày càng tạo được tiếng vang nhờ khả năng kết nối vố số đông cộng đồng, và những thông điệp trực diện được truyền tải qua ngôn ngữ sáng tạo táo bạo của vật liệu, ý niệm cũng như hình dáng. Dưới góc nhìn của sáu giám tuyển quốc tế uy tín trong dự án Public Art Highlights of 2025 do UAP (Urban Art Projects) khởi xướng, những tác phẩm nghệ thuật công cộng tiêu biểu nhất năm 2025 phản ánh cách nghệ thuật đang thổi hồn vào đời sống đô thị hiện đại với những tầng ý nghĩa của ký ức, chữa lành và đối thoại liên văn hoá.

Từ Boston, Dubai, Bukhara đến Singapore, Brisbane hay Auckland, những dự án nghệ thuật công cộng tiêu biểu của năm 2025 nhấn mạnh vai trò của mình như một hình thức thực hành xã hội, nơi câu chuyện của con người, lịch sử và môi trường được đan cài tinh tế vào bối cảnh không gian. Đặc biệt, một trong những nghệ sĩ nổi bật của năm Tuấn Andrew Nguyễn cũng được nhắc đến với tác phẩm Temple.

Cơ thể, vật liệu và lịch sử

Từ cảm hứng vật liệu mang tính lịch sử, nghệ sĩ gốc Việt Tuấn Andrew Nguyễn với tác phẩm Temple biến những mảnh bom chưa nổ từ Quảng Trị thành nhạc cụ. Những chiếc chuông, cồng, đĩa kim loại treo trên khung thép đỏ rực tạo nên một không gian thiền định giữa trung tâm hành chính Singapore - Ng Teng Fong Roof Garden của National Gallery Singapore. Temple (2025) được xem là một trong những tác phẩm mang tính biểu tượng nhất của Tuấn Andrew Nguyễn ở lĩnh vực nghệ thuật công cộng, nhờ sự hiện diện của âm thanh và nhịp điệu đầy ấn tượng của mình. Cấu trúc thép màu đỏ tươi gợi nhớ đến những công trình xây dựng dang dở, đồng thời là hình ảnh quen thuộc của các đô thị Đông Nam Á đang phát triển.

Điểm đặc biệt chính là vật liệu, khi nhạc cụ được rèn từ hợp kim của bom mìn chưa nổ (UXO) được thu gom tại Quảng Trị, một trong những vùng đất chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của chiến tranh Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ sau, tàn dư của xung đột vẫn tiếp tục đe dọa đời sống thường nhật của người dân, như một tham chiếu nối dài của những tàn phá do chiến tranh gây nên. Bằng cách biến công cụ hủy diệt thành công cụ tạo âm thanh, nghệ sĩ thực hiện một hành động vừa mang tính biểu tượng vừa mang tính chữa lành, chuyển hóa bạo lực thành rung động. Cùng với đó, việc đặt ác phẩm giữa trung tâm hành chính – văn hóa của Singapore, Nguyễn không chỉ kể câu chuyện của Việt Nam, mà gợi nhắc về lịch sử bạo lực từng bao trùm cả Đông Nam Á trong nửa sau thế kỷ XX như Lào, Campuchia đến Malaysia, Indonesia cũng mở rộng ký ức chiến tranh Việt Nam thành ký ức chung của khu vực. Khác với những tượng đài chiến tranh truyền thống thường nhấn mạnh chiến thắng hay hy sinh, Temple chọn một thái độ khiêm nhường hơn, đó cũng là lý do khiến tác phẩm chạm đến trái tim những người yêu nghệ thuật toàn cầu.

Câu chuyện vật liệu tiếp tục. Tại Bukhara Biennial 2025 ở Uzbekistan, nghệ sĩ Antony Gormley mang đến một trong những dự án tham vọng nhất của năm - Close. Được xây dựng từ 95 tấn đất phơi nắng và rơm, cùng vật liệu với những công trình cổ của thành phố, tác phẩm gồm 100 hình người “pixel hóa” trong các tư thế ngồi, nằm, thiền định. Người xem phải len lỏi giữa những hình khối ấy, trải nghiệm tác phẩm bằng chính cơ thể mình. Đặt trong tàn tích của một nhà thờ Hồi giáo thế kỷ 16, Close là một hành trình thể nghiệm về sự hiện diện của con người trong dòng chảy lịch sử, đây là cách Gormley tiếp tục mối quan tâm lâu dài của mình với việc coi cơ thể như một “nơi chốn” chứa đựng ký ức, thời gian và cộng đồng.

Ký ức và không gian cộng đồng 

Ngoài Tuấn Andrew Nguyễn, chủ đề ký ức tập thể, đặc biệt là những ký ức lịch sử bị lãng quên hoặc gạt ra bên lề cũng là điểm nhấn của nghệ thuật công cộng 2025. Tại Boston, tác phẩm Big Hoops to Fill của Ja’Hari Ortega biến một biểu tượng văn hóa quen thuộc là đôi khuyên tai tre vàng khổng lồ trong văn hóa hip-hop trở thành một bộ xích đu công cộng cao hơn 3 mét. Đây là một không gian nơi người thưởng lãm có thể chơi đùa, nghỉ ngơi và tương tác. Ortega tôn vinh vai trò của phụ nữ da màu trong việc định hình thời trang và văn hóa đường phố, đặt họ vào trung tâm của ký ức đô thị Boston - một thành phố vốn nổi tiếng với những tượng đài lịch sử mang tính nam quyền và da trắng.

Cũng trong tinh thần ấy, Don’t Forget to Remember (Me) của Nekisha Durrett tại Bryn Mawr College như một tiếng thì thầm bằng hình ảnh. Con đường gạch uốn lượn được tạo hình như những bím tóc, một biểu tượng văn hóa của phụ nữ da màu được khắc tên những người Mỹ gốc Phi từng làm việc tại trường trong giai đoạn 1900–1930, bao gồm cả Enid Cook, nữ sinh da đen đầu tiên của Bryn Mawr.

Nghệ thuật giữa sinh thái

Một trong những xu hướng rõ nét nhất của nghệ thuật công cộng năm 2025 là sự dịch chuyển khỏi cái nhìn nhân loại trung tâm trong nghệ thuật công cộng. Thay vì đặt con người làm đối tượng duy nhất của trải nghiệm thẩm mỹ, nhiều nghệ sĩ mở rộng khái niệm “công chúng” sang cả thế giới phi nhân loại.

Tác phẩm Indistinct Form của nghệ sĩ Brazil Laura Lima tại Boston Nature Center không hướng đến khán giả loài người, Lima tạo ra những cấu trúc điêu khắc dành cho chim chóc và động vật rừng sử dụng như nơi trú ngụ. Các tác phẩm bằng gỗ và gốm được đặt trong hệ sinh thái sống, nơi nghệ sĩ chia sẻ quyền tác giả với thiên nhiên, bởi chính các loài vật sẽ quyết định hình dáng cuối cùng của tác phẩm thông qua cách chúng cư trú và biến đổi nó.

Ở Dubai, Deliberate Pauses của nghệ sĩ Shaikha Almazrou cũng đặt thiên nhiên vào trung tâm của trải nghiệm nghệ thuật. Năm cấu trúc phản chiếu màu đỏ được bố trí rải rác giữa núi non Hatta và hồ Leem Lake kích hoạt một mối quan hệ mới giữa con người và môi trường. Giữa một thành phố vốn quen với những biểu tượng hoành tráng và tốc độ phát triển chóng mặt, tác phẩm Almazrou nhấn mạnh lời thì thầm với thiên nhiên như một tiếng chuông cảnh tỉnh giản dị nhưng đầy sức nặng.

Những phòng trưng bày của tương lai

Nghệ thuật công cộng trong năm 2025 cũng mở rộng không gian trưng bày ra khỏi quảng trường hay công viên, để đến với khuôn viên mới như khách sạn, bảo tàng, thậm chí các cửa hàng tạp hóa.

Tại Auckland, tác phẩm Ether của nghệ sĩ Judy Darragh được đặt trong sảnh khách sạn Sudima. Tác phẩm dài 11 mét, rực rỡ như một dải mây hoàng hôn. Với màu sắc huỳnh quang và hình khối phóng đại, Ether là điểm nhấn thị giác mang thông điệp sâu sắc về kvai trò của phụ nữ trong lĩnh vực nghệ thuật công cộng ở New Zealand.

Ở Sydney, The Key’s Under the Mat của nghệ sĩ Mike Hewson tại Art Gallery of New South Wales biến không gian triển lãm thành một xã hội thu nhỏ với sân chơi, bếp nướng, phòng thu âm, khu xây dựng… Tác phẩm xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật, kiến trúc và đời sống, đặt câu hỏi điều gì thực sự làm nên một không gian công cộng?

Tại Brisbane, tác phẩm The Big Hose của Tony Albert và Nell biến chiếc vòi nước vườn thành một công trình dài hơn 100 mét, uốn lượn như một con rắn xanh thân thiện. Đây vừa là sân chơi, vừa là biểu tượng văn hóa địa phương, vừa là không gian kể chuyện về lịch sử bản địa, di cư và tuổi thơ. Trong thế giới đô thị ngày càng thiếu những khoảng vui chơi an toàn, The Big Hose nhắc chúng ta rằng nghệ thuật công cộng có thể bắt đầu từ những niềm vui rất giản dị.

Với dự án Where is Maurizio?, nghệ sĩ Maurizio Cattelan đẩy khái niệm “nghệ thuật công cộng” đến mức cực đoan khi bày bán ba bức tượng chân dung mini của ông trong tiệm tạp hóa, quầy trái cây và cửa hàng đồ cổ, với giá rẻ như cho không.

Các tác phẩm của Cattelan từng được đấu giá hàng triệu USD, vì thế, việc đặt chúng giữa đời sống thường nhật là một hành động vừa hài hước vừa sâu cay, như sự tự vấn về cách chúng ta xây dựng khái niệm giá trị trong nghệ thuật.