Tôn vinh di sản mỹ thuật Đông Dương từ triển lãm và sách về hoạ sĩ Nam Sơn

Năm 1925, khi Victor Tardieu sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương, ông đã đưa ra một quyết định táo bạo: chọn Nam Sơn, học trò xuất sắc từng tu nghiệp tại Trường Mỹ thuật Paris, làm đồng sáng lập thay vì một nghệ sĩ phương Tây. Là Giáo sư và Hiệu trưởng người Việt đầu tiên, Nam Sơn đã kết hợp tinh thần phương Tây với các kỹ thuật truyền thống Việt Nam như sơn mài, lụa và sơn dầu, từ đó tạo nên một bản sắc nghệ thuật độc đáo. Ông đã đào tạo nên những thế hệ nghệ sĩ xuất sắc như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, những người đã đưa mỹ thuật Việt Nam vươn tầm quốc tế, để lại dấu ấn sâu đậm trên bản đồ nghệ thuật thế giới.

Trong dòng chảy sâu sắc của lịch sử mỹ thuật Việt Nam, nơi giao thoa tinh tế giữa hai nền văn minh Đông và Tây đã tạo nên những dấu ấn nghệ thuật trường tồn, họa sĩ Nam Sơn (1899–1973) cùng Victor Tardieu (1870–1937) đã đặt nền móng vững chắc cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam thông qua việc đồng sáng lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cơ sở đào tạo hàn lâm đầu tiên tại Việt Nam. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập ngôi trường huyền thoại này, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San (QSAM), phối hợp với Nhà xuất bản Mỹ thuật và nhà đấu giá Millon, đơn vị phát hành độc quyền tại Pháp mang đến sự kiện đặc biệt: Triển lãm Hồi ức Nam Sơn và Lễ ra mắt bộ sách Nam Sơn (1899–1973), Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí.

Theo Tiến sĩ NGUYỄN Thuỵ Phương, "Nam Sơn không chỉ là một họa sĩ tiên phong, ông chính là một nhà giáo dục mang tầm nhìn chiến lược. Vai trò của ông trong việc đào tạo một thế hệ tinh hoa không đơn thuần là truyền thụ kỹ thuật, mà còn là khơi dậy tinh thần dân tộc và tư duy khai phóng trong nghệ thuật. Là một nhà nghiên cứu trẻ, tôi tìm thấy ở Nam Sơn một nguồn cảm hứng mạnh mẽ, không những bởi thành tựu mà ông đạt được, mà còn bởi sự kiên định và nhạy bén trong việc đưa nghệ thuật Việt Nam bước ra thế giới mà không đánh mất linh hồn của nó."

Sự kiện là một hành trình kép đầy ý nghĩa, không chỉ tôn vinh di sản của họa sĩ Nam Sơn, người tiên phong trong việc kết nối tinh hoa Đông, Tây, mà còn mang đến cơ hội độc đáo để công chúng chiêm ngưỡng bộ sưu tập 10 sáng tác tiêu biểu, lần đầu tiên được quy tụ tại Việt Nam. Các tác phẩm này thể hiện sự đa dạng vượt trội trong kỹ thuật sáng tác, từ sơn dầu điêu luyện, khắc gỗ bảy màu độc đáo, đến phấn đỏ tinh tế, chì than sắc sảo, mực và màu nước đầy cảm xúc. Nổi bật trong số đó là bức Tĩnh vật Cà chua, Xà lách và Liễn da lươn (1923), một tác phẩm được sáng tác trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, không chỉ minh chứng cho tài năng vượt thời gian của Nam Sơn mà còn khẳng định tầm nhìn tiên phong của ông trong việc hòa quyện thẩm mỹ Đông, Tây. Bộ sách, kết tinh từ 25 năm nghiên cứu tận tụy của Ngô Kim Khôi, là một công trình biên khảo đồ sộ, mở ra một không gian lịch sử sống động, nơi nghệ thuật, văn hóa và ký ức đan xen, mang lại giá trị học thuật sâu sắc và những rung động sâu lắng.

Triển lãm Hồi ức Nam Sơn là một cơ hội hiếm có để công chúng chiêm ngưỡng 10 sáng tác của họa sĩ Nam Sơn, minh chứng cho tài năng xuất chúng và sự đa dạng kỹ thuật hiếm thấy trong mỹ thuật Việt Nam đầu thế kỷ XX. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện riêng, từ nét phấn đỏ tinh tế trong Chân dung Ông Lão (1938), kỹ thuật khắc gỗ bảy màu độc đáo trong bộ ba Cò Cá (1927), đến màu nước sống động trong Phong cảnh Huế (1926). Đặc biệt, bức Tĩnh vật Cà chua, Xà lách và Liễn da lươn (1923), được sáng tác trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, không chỉ thể hiện sự điêu luyện trong kỹ thuật sơn dầu mà còn là một cột mốc lịch sử, khẳng định tầm nhìn tiên phong của Nam Sơn trong việc dung hòa thẩm mỹ Đông, Tây. Các tác phẩm được trưng bày trong không gian độc đáo của Bảo tàng Nghệ thuật Quang San, mang đến cho người yêu nghệ thuật  từ ngày 24/10 đến 02/11/2025.

Ngoài ra, công chúng cũng có cơ hội khám phá bộ sách "NAM SƠN (1899–1973), Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí", đây là kết quả của 25 năm nghiên cứu không ngừng nghỉ của Ngô Kim Khôi, cháu ngoại của họa sĩ Nam Sơn. Quy tụ hơn 70 tác phẩm quý hiếm và 600 hình ảnh tư liệu từ các bảo tàng, bộ sưu tập cá nhân trong và ngoài nước, tác phẩm không chỉ tái hiện hành trình nghệ thuật của Nam Sơn mà còn khắc họa một bức tranh lịch sử sống động, nơi ký ức, văn hóa và nghệ thuật hòa quyện. Bộ sách là một hành trình khám phá đầy cảm xúc, mang đến cái nhìn sâu sắc về di sản mỹ thuật Đông Dương và vai trò tiên phong của Nam Sơn trong việc định hình bản sắc nghệ thuật Việt Nam.

Theo Nhà phê bình Mỹ thuật Quang Việt, "Đúng như tên gọi của cuốn sách : “NAM SƠN (1899-1973) - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu, lưu trữ và báo chí”, đây không chỉ là cuốn sách viết riêng về Nam Sơn, mà còn là một công trình khảo cứu công phu bậc nhất từ trước tới nay về 20 năm “hiện đại” đầu tiên của nền mỹ thuật Việt Nam gắn liền với quá trình tồn tại và phát triển của ngôi Trường đó. Sau cuốn sách đầu tay viết về “Thang Trần Phềnh” (xuất bản 2018) - một họa sĩ cùng thời với Nam Sơn - có thể nói, ở cuốn sách mới này, tâm thức và bút pháp của Ngô Kim Khôi dường như đã có bước chuyển đáng kể : trầm tĩnh và chủ động hơn, nhạy bén và sâu sắc hơn, mang dấu ấn cá nhân và dám chịu trách nhiệm hơn, đặc biệt trước một số câu hỏi mang tính lịch sử đến nay hầu như vẫn chưa có lời giải khách quan thỏa đáng.

Tránh đi sâu vào những lý luận học thuật thường là nan giải, thậm chí sáo cũ, cùng lối trình bày cầu kỳ, đôi khi rắc rối, làm khó cho người đọc - Ngô Kim Khôi đã chọn một thể thức sách đơn giản : “Biên niên”- tựa như một “catalogue raisonné” (vựng tập có lý luận) nhằm diễn đạt nội dung vừa có bề rộng vừa có bề sâu, hòa quyện không gian - thời gian bằng sự chính xác, sinh động của các con số và tư liệu theo những nhịp, những giai điệu ấm áp chất thơ tâm tình."

Ngô Kim Khôi, sinh năm 1959, là cháu ngoại của họa sĩ Nam Sơn và là con trai của bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm, con gái thứ ba của ông. Định cư tại Pháp từ năm 1985, ông từng là nhà thiết kế thời trang (modéliste) cho các thương hiệu danh tiếng như Hermès, Christian Dior, Givenchy, Scherrer và Balenciaga. Tự học hội họa, âm nhạc và ca hát, ông đã dành hơn 30 năm nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Ông từng hợp tác với Tòa Thị chính Paris (1998), Bảo tàng Cernuschi (2012–2013), Viện Hàn lâm Hải ngoại Pháp (2015), và nhiều nhà đấu giá uy tín như Millon, Millon-Vietnam, Aguttes, Art Valorem, Lynda Trouvé, Asium, Bonhams, Art Research Paris, cùng các cơ quan truyền thông tại Việt Nam và quốc tế.

Tác giả của cuốn sách Thang Trần Phềnh (2018), ông còn là giám đốc nghệ thuật của triển lãm Lê Văn Xương, Điều kỳ diệu (2018, Park Hyatt, Saigon) và ủy viên tổ chức triển lãm đa ngành Vòng Sinh Tử của họa sĩ Phạm Trần Việt Nam tại Không gian tưởng niệm Lê Bá Đảng (2025, Huế), cùng nhiều triển lãm cá nhân khác từ 2020 đến 2025. Bộ sách về Nam Sơn là công trình tâm huyết nhất trong sự nghiệp của ông, là lời tri ân sâu sắc dành cho người ông ngoại và di sản mỹ thuật Việt Nam.