Phức cảm lễ hội dưới góc nhìn điện ảnh
Từ Love Actually đến Harry Potter, từ Home Alone đến Elf, chủ đề Giáng sinh dường như là nàng thơ chưa bao giờ “lỗi thời” của điện ảnh.
Phức cảm Giáng sinh
New York gần 3 thập kỷ trước, cô chủ hiệu sách Kathleen Kelly ngồi trước cửa sổ, trang trí cây thông Giáng sinh trong những giai điệu hoài niệm “River” của Joni Mitchell. “Đó không phải một ca khúc vui, nhưng khi trang trí cây Giáng sinh, tôi lại nghĩ đến những giai điệu này và nhớ về mẹ,” cô viết email cho một anh chàng cô quen thông qua những “bức thư” email - Joe Fox. Năm 1998, thế giới chưa có điện thoại thông minh, mạng xã hội thậm chí chưa phải một ý niệm. Email mới chỉ được giới thiệu cho một phần nhỏ những người tò mò về thế giới công nghệ. Đó là giai đoạn ngay cả một cảm xúc mơ hồ về Giáng sinh được chia sẻ với người dưng thông qua những dòng email dài cũng đã có thể là chất xúc tác cho một tình yêu.
You’ve Got Mail chắc chắn không phải bộ phim danh tiếng nhất về Giáng sinh, nhưng khi đã xem và mê mẩn bộ đôi oan gia ngõ hẹp Meg Ryan và Tom Hanks, thì chắc chắn, năm nào cũng vậy, họ sẽ chẳng thể chối từ việc xem lại bộ phim này khi tháng 12 bắt đầu. Họ coi việc xem Meg Ryan trang trí cây thông trong một ngày tuyết rơi không chỉ đẹp, lãng mạn, mà còn lãng đãng hoài niệm. Với họ, đó chính là miêu tả tinh tế nhất về phức cảm mùa lễ hội.
Nếu được hỏi, nhiều người sẽ ngay lập tức kể bạn nghe một vài bộ phim Giáng sinh họ thích, và rất có thể đó đều là những bộ phim nổi tiếng. Love Actually với anh chàng si tình đứng trong tuyết, tỏ tình bằng tấm bảng chữ. Home Alone có cậu bé nhanh trí chống chọi với những tên trộm đột nhập vào nhà mình. Elf với một anh chàng to lớn bỗng chốc nhận ra mình không thuộc về thế giới cổ tích của ông già Noel. The Holiday với hai cô nàng hoán đổi nhà để có một mùa Giáng sinh bớt “trầm cảm”… Danh sách này vẫn còn rất dài, và cứ mỗi năm, lại chồng chất thêm một vài tựa phim mới cho phù hợp thời thế.
Nhưng, cảm xúc về phim giáng sinh lại là một thứ cảm xúc kinh điển, và chẳng cần xu hướng. Chúng nằm đó trong tiềm thức của chúng ta ròng rã gần cả năm trời, bất động nhường chỗ cho những lo toan bộn bề của nhịp sống thường nhật. Chúng thầm lặng quan sát những gì đã diễn ra trong cả năm: Một tình yêu mới, một công việc mới, một người đã ra đi, hay một thành phố đã ghé thăm. Thế rồi, dù tuyết có rơi hay không, dù nhiệt độ có đủ lạnh lẽo hay không, phức cảm ấy được một tín hiệu mơ hồ nào đó kích hoạt. Một người lạnh lùng nhất cũng thấy mình muốn được bò vào chăn ấm, ôm một tách trà nóng, ăn chiếc bánh quy, và bật tivi để xem một bộ phim cũ, như hình ảnh cô nàng Amanda Woods (Cameron Diaz thủ vai) trong ngôi nhà nhỏ giữa miền quê nước Anh trong cuốn phim The Holiday.
Trước khi “lạc bước” ở miền quê tuyết rơi trắng xoá này, Amanda là một người phụ nữ ham công tiếc việc đến mức trở nên vô cảm với tình yêu. Giáng sinh với cô cũng chỉ như thêm một vài ngày nghỉ. Vì thế, khi bắt buộc phải tận hưởng Giáng sinh, phải cảm thụ được bầu không khí lễ hội mới mẻ này, cô chẳng có cách nào tốt hơn là nằm dài xem phim. Sức mạnh thú vị của phim Giáng sinh nằm ở đó! Những âm thanh và chuyển động, những câu chuyện hài hước, dễ đoán, chẳng phức tạp và cũng chẳng nặng nề, những tình yêu và những cuộc hội ngộ của các thành viên trong gia đình… tất cả là bước kích hoạt cần thiết để những người như Amanda chính thức chào đón trạng thái tinh thần mới, ấm áp, nhạy cảm, và lạc quan hơn. Bởi nội dung phim càng dễ đoán, hay càng thân thuộc, thì người xem càng thoải mái.
Thế nên chẳng khó hiểu khi Starbuck chỉ vừa giới mở bán những cốc Pumpkin Spice Latte cũng là thời điểm hàng loạt phim Giáng sinh mới rục rịch lên sóng. Và thú vị hơn cả, những bộ phim này không chỉ dành riêng cho trẻ em. Statista thậm chí đã có khảo sát để xác nhận có đến hơn 70% người xem phim Giáng sinh là người lớn. Những bộ phim Giáng sinh vì thế cũng thường có chủ đề và cốt truyện thân thiện với mọi lứa tuổi trong gia đình. Thế hệ này đến thế hệ khác, dấu ấn cảm xúc của phim Giáng sinh là một chuỗi tiếp nối trong niềm vui, cảm giác sum vầy ấm áp, và những sắc màu sống động từ nhà ra phố, từ xứ sở thần tiên đến những đô thị ngoài đời thực.
Với nhiều người, phim Giáng sinh cũng là điểm chạm đưa họ về miền hoài niệm. Thế nên mới có chuyện, những người thuộc thế hệ millennial sẽ xem cả chuỗi 8 phim Harry Potter mỗi mùa Giáng sinh. Dù không phải một phim Giáng sinh đúng nghĩa, nhưng ai cũng sẽ nhớ khoảnh khắc lâu đài Hogwarts được thắp sáng trong hàng ngàn ánh nến lơ lửng, nơi Harry Potter và đám bạn thưởng thức bữa tiệc thịnh soạn trong tiếng leng keng ly đĩa và niềm vui của việc… không phải làm bài tập về nhà. Họ đã xem cảnh phim này ở độ tuổi thế hệ anh chị họ xem Home Alone, phim không lớn cùng người, nhưng người lớn có thể cho phép mình trở thành những đứa trẻ vô lo thích mơ mộng trong vài tiếng xem phim. Các nhà văn cho rằng hoài niệm rất buồn, nhưng giới tâm lý học sẽ nói với bạn rằng, đó là một nỗi buồn ý nghĩa. Chúng khuấy động những kỷ niệm đẹp với gia đình hay bạn bè, chúng xoa dịu bạn theo cách không ngôn từ nào có thể diễn tả, và kết nối bạn với những điều tưởng chừng đã trôi tuột đi theo thời gian và không gian.
Điện ảnh lễ hội
Với lịch sử điện ảnh, thành công của thể loại phim Giáng sinh là một sự tình cờ. Không ai dự đoán chúng sẽ là một hiện tượng, một phần của ngành công nghiệp điện ảnh, và “mỏ vàng” của những nhà sản xuất. Lịch sử phim Giáng sinh bắt đầu từ đầu thế kỷ XX, khi các nhà làm phim câm đã bắt đầu nhận ra chẳng có gì khiến người xem vui vẻ hơn những giá trị tình cảm của chủ đề Giáng sinh, đó cũng là lúc những bộ phim ngắn dài dưới 10 phút, kể những câu chuyện giản dị về lòng bác ái, sự cứu rỗi và niềm vui ngày lễ ra đời như Santa Claus (1898) của đạo diễn George Albert Smith hay A Christmas Carol (1910), dựa trên tác phẩm kinh điển bất hủ của Charles Dickens.
Thời kỳ hoàng kim của Hollywood cũng chẳng thể chối từ sức hút của chủ đề này. Những năm 1940 và 1950 chứng kiến phim Giáng sinh chính thức trở thành một thể loại, với kỹ xảo hoành tráng hơn, chuyện phim dài hơn, đồng nghĩa với những điều kỳ diệu của lễ hội được khắc họa bài bản hơn. Nhiều biểu tượng đã ra đời vào giai đoạn này, từ It's a Wonderful Life (1946) của Frank Capra, cú “hit” truyền hình trong nhiều thập kỷ sau đó, Miracle on 34th Street (1947) - một tác phẩm kinh điển đưa Ông Già Noel trở thành nhân vật trung tâm trong điện ảnh Giáng sinh, Rudolph the Red-Nosed Reindeer (1964) và Frosty the Snowman (1969), hai tác phẩm hoạt hình tĩnh vật kinh điển tiếp cận chủ đề về tình bạn, và phép màu Giáng sinh cho trẻ em.
Nhiều phim Giáng sinh ra đời trong giai đoạn những năm 1980, 1990 và đầu những năm 2000 đều trở thành những tác phẩm kinh điển, nhờ sức mạnh của phòng vé, và sự đa dạng về thể loại như hành động, phim hài, hay giả tưởng. Đây cũng là giai đoạn hình ảnh London hay New York trở thành một bối cảnh cần có để khắc họa trọn vẹn bầu không khí Giáng sinh. Phim hài chắc chắn vẫn thống trị, với những cái tên như The Santa Clause (1994), Jingle All the Way (1996), Elf (2003) hay Love Actually (2003). Điện ảnh lễ hội trở nên sống động hơn bao giờ hết. Từ sự kỳ diệu của cực Bắc với ông già Noel và những anh/chị tiên elf, sự hỗn loạn hài hước của cuộc chiến giữa một cậu bé ở nhà một mình với những tên trộm vụng về, cho đến những tình huống dở khóc dở cười nảy sinh khi cô nàng bán vé tàu Lucy cứu anh chàng cô thầm thương trộm nhớ trong While You Were Sleeping (1995), hay kịch tính như cái cách Die Hard đã làm được vào năm 1988, với câu chuyện về nhân vật John McClane (Bruce Willis) cứu nguy trong một bữa tiệc Giáng sinh.
Điện ảnh lễ hội là một bữa tiệc của cũ và mới, kinh điển và đương đại, nơi ai cũng có thể tìm thấy cho mình một cốt truyện chạm đến giá trị họ trân trọng. Dù vẫn đều đều lên sóng, phim Giáng sinh đã khẳng định chúng sinh ra để trường tồn cùng những thế hệ người xem, chúng tồn tại là bởi dù có không thừa nhận, ai cũng muốn tin vào những điều kỳ diệu, và muốn được nhắc nhở về những ngày tháng giản dị, gắn kết hơn.
Lúng túng với thế giới người lớn với công việc và cuộc sống? Hãy xem anh chàng Elf loay hoay “hoà nhập” với sự hỗn độn của New York khi nhận ra mình không phải một chàng tiên đích thực. Cần làm mới chính mình? Hãy nhảy múa hát hò một mình như cô nàng Amanda trong The Holiday. Và, nếu vẫn chưa cảm thấy cây thông, ánh nến, hay ly rượu mùi đã đủ để khuấy động phức cảm lễ hội, hãy nghe ca khúc kinh điển “All I Want For Christmas Is You” trong những phân đoạn cuối của Love Actually, nơi chẳng có cảm xúc xấu xí nào có thể tồn tại mãi.