Phong trào nghệ thuật: Cảm hứng của kiến trúc hiện đại

“Tôi không nghĩ kiến trúc chỉ là nơi trú ẩn, chỉ là một không gian khép kín rất đơn giản. Nó phải có khả năng khơi gợi sự hứng khởi, xoa dịu và khiến bạn suy nghĩ.” Như những gì kiến trúc sư Zaha Hadid đã nói, kiến trúc đã vượt ra khỏi giới hạn của một không gian che chở con người. “Khả năng khơi gợi sự hứng khởi, xoa dịu hay khiến người ta suy nghĩ” của kiến trúc là tương quan đồng điệu nhất với tác động của nghệ thuật tới người xem. Bản thân chủ nhân nữ đầu tiên của Giải thưởng danh giá Pritzker (2004) và “mẹ đẻ” của nhiều công trình biểu tượng như Heydar Aliyev Center hay MAXXI - Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia thế kỷ XXI tại Rome cũng chịu ảnh hưởng bởi hội hoạ khi coi đây là công cụ thiết kế và phiên bản trừu tượng của những tái hiện kiến trúc vật lý. Nhưng, Zaha Hadid không phải kiến trúc sư duy nhất chịu ảnh hưởng từ cảm hứng bất tận của nghệ thuật. 

Nghệ thuật và kiến trúc đã có mối quan hệ mật thiết đến độ, kiến trúc cũng chẳng khác gì một diễn giải khoa học của nghệ thuật. Một công cụ chuyển hóa những gì trừu tượng nhất, thông qua ứng dụng và đo lường về không gian, ánh sáng, vật liệu xây dựng và công năng. Bản thân kiến trúc cũng chính là một loại hình nghệ thuật thị giác, và cách con người chiêm ngưỡng những công trình này (hay có mặt trong nó) cũng chẳng khác nào cách họ tương tác với nghệ thuật.

Từ thời La Mã cổ đại, nghệ thuật đã được đưa vào kiến trúc bằng những họa tiết hoa lá và đường nét trang trí để tô điểm cho những công trình công cộng và thậm chí nhà riêng. Art Nouveau vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX cũng “góp mặt” trong kiến trúc bằng việc truyền cảm hứng cho sự xuất hiện của kính hay sắt màu. Những phong trào mới ra đời vào thế kỷ XX tiếp tục truyền thống này. Từ trường phái lập thể của Picasso hay Braque cho đến phong trào Bauhaus tôn vinh tính tối giản và thiết thực trong thiết kế, tất cả đều được các kiến trúc sư của thời đại liên tục vận dụng cho những “tác phẩm” kiến trúc của mình. 

Ngoài khả năng truyền cảm hứng, các phong trào nghệ thuật mang đến nhiều giá trị thẩm mỹ hay nguyên tắc thiết kế mới cho kiến trúc. Chúng thách thức phong cách kiến trúc truyền thống bằng việc giới thiệu cách nhìn mới về trải nghiệm không gian, hình dáng công trình, nguyên tắc thiết kế linh hoạt hơn như sự bất đối xứng, tính trang trí hay sử dụng ánh sáng. Nhiều kiến trúc sư thậm chí còn đi xa hơn khi liên tục tìm kiếm những ứng dụng vật liệu và kỹ thuật xây dựng mới để diễn giải một ý tưởng nghệ thuật trừu tượng của bản thiết kế. Nhìn vào những công trình danh tiếng trên thế giới ngày nay, có lẽ chẳng ai có thể phủ nhận một điều rằng, kiến trúc hiện đại chính là một phần di sản của những trường phái nghệ thuật. 

Art Nouveau (Nghệ thuật Nouveau)

Thuật ngữ Art Nouveau lần đầu tiên được sử dụng vào những năm 1880 trong tạp chí L'Art Moderne để mô tả tác phẩm của Les Vingt - 20 họa sĩ và nhà điêu khắc tiên phong của nghệ thuật kiểu mới. Nhưng thuật ngữ này chỉ trở thành phong trào nhờ vào những thiết kế của nghệ sĩ người Anh William Morris, tập trung vào đồ nội thất. Art Nouveau phát triển hơn cả vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX như một sự bác bỏ phong cách truyền thống của Phục Hưng, Gothic hay Tân cổ điển. Đặc trưng của phong cách này nằm ở những đường cong, tính bất đối xứng và hình khối năng động, cách điệu và lấy cảm hứng từ thiên nhiên như cỏ, cây, hoa hay lá. 

Từ nghệ thuật trang trí cho áp phích và đồ nội thất cho đến những ứng dụng của từng phần công trình như cổng chào, Art Nouveau đặc biệt “chinh phục” giới mộ điệu Paris bởi sự bóng bẩy đầy chất thơ trong tạo hình. Cứ nhìn vào những lối vào ga điện ngầm do Hector Guimard thiết kế còn hiện diện đến ngày nay cũng đã đủ thấy trường phái này “ăn sâu” trong đời sống thẩm mỹ của người dân Paris đến thế nào. Quả thực, Art Nouveau có công lớn trong việc thúc đẩy các kiến trúc sư tiếp cận vật liệu mới như sắt, kính và thép theo cách sáng tạo hơn, nhiều yếu tố trang trí hơn. Ngày nay, nhiều công trình chịu ảnh hưởng từ Art Nouveau đã trở thành “kinh điển” của kiến trúc như: Palais Stoclet ở Brussels (Josef Hoffmann thiết kế), Casa Batlló và Casa Milà ở Barcelona (Antoni Gaudi thiết kế) hay Tòa nhà thành phố ở Prague (do Osvald Polívka và Antonín Balšánek thiết kế). 

Art Deco (Nghệ thuật trang trí)

Với đặc trưng ở sự xa hoa và nặng về hình khối, phong trào Art Deco nhanh chóng lên ngôi trong những năm 1920 - 1930. Đúng với tên gọi, Art Deco chỉ nghệ thuật trang trí xuất hiện lần đầu ở Paris vào những năm 1910, xuất phát từ cảm hứng hình học táo bạo của trường phái lập thể và chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố cộng hưởng như kiến trúc Ai cập cổ đại, Hy Lạp - La Mã, nghệ thuật châu Phi cận Sahara… Art Deco khởi đầu từ các tác phẩm trang trí minh họa, và nhanh chóng trở thành phong trào thiết kế thổi “làn gió mới” vào bối cảnh nghệ thuật đương thời ở nhiều hình thức khác nhau như nội thất, hội họa  và đặc biệt là kiến trúc cả trong giai đoạn hoàng kim và tiếp tục với kiến trúc đương đại. 

Đặc trưng của Art Deco nằm ở việc sử dụng hình học mạnh mẽ, táo bạo, với điểm nhấn theo chiều dọc, và màu sắc hoa văn đậm nét nhằm mang đến cảm giác xa hoa đặc trưng của “Thập kỷ gào thét”. Vật liệu cao cấp như gỗ đánh bóng, vàng, thép không rỉ hay gỗ quý. Art Deco thực sự bước vào giai đoạn hoàng kim khi những tòa nhà chọc trời mọc lên ở New York vào đầu thế kỷ XX, nổi bật với đường nét thanh mảnh và hình khối đầy ấn tượng. Ảnh hưởng của Art Deco đã suy giảm sau những năm 1930, nhưng sức sống của nó vẫn bền bỉ sau đó khi tiếp tục truyền cảm hứng cho kiến trúc đương đại. Những công trình tiêu biểu của Art Deco giờ đã trở thành “landmark” - biểu tượng của nhiều thành phố lớn như Empire State Building (do Yasuo Matsui, Arthur Loomis Harmon, William F. Lamb, Gregory Johnson thiết kế), Chrysler Building (do William Van Alen thiết kế) ở New York, hay Palmolive Building (do Holabird & Root thiết kế) ở Chicago… 

Expressionism

Expressionism - Trường phái biểu hiện là một trong những trường phái lớn và có tầm ảnh hưởng nhất của Thế kỷ XX, nhấn mạnh vào tính chủ quan, cường độ cảm xúc dữ dội thông qua những hình dạng méo mó, màu sắc mạnh, và đường nét chuyển động phóng đại, và gắn với những nghệ sĩ biểu hiện danh tiếng nhất thế giới như: Edvard Munch, Ernst Kirchner hay Egon Schiele. Chủ nghĩa biểu hiện xuất hiện ở Đức và Austria vào đầu thế kỷ XX, được coi là phản ứng với trường phái Ấn tượng, và phản ánh những thông điệp mang tính đương đại về tâm lý con người trong bối cảnh bất an. 

Ngoài hội họa, văn học, hay âm nhạc, trường phái này cũng ảnh hưởng trực tiếp tới kiến trúc, với đặc trưng bao gồm hình dạng độc đáo, bố cục không đối xứng và sử dụng các vật liệu như: Gạch, thép và kính để gợi lên cảm xúc mạnh mẽ. Những công trình kiến trúc biểu hiện có tác động lớn tới kiến trúc hiện đại, nhấn mạnh vào trải nghiệm kiến trúc và trừu tượng hoá công trình vật lý. Những công trình quan trọng phải kể đến như Nhà hát Opera Sydney ở Australia (do Jørn Utzon và Peter Hall thiết kế), Chilehaus ở Hamburg (do Johann Friedrich Höger thiết kế) hay Bảo tàng Guggenheim Bilbao (do Frank Gehry thiết kế)...

Bauhaus 

Bauhaus bắt nguồn từ trường nghệ thuật Bauhaus ở Đức, do Walter Gropius thành lập, với mục tiêu kết hợp nghệ thuật, thủ công và công nghiệp. Dù chỉ tồn tại từ năm 1919 đến năm 1933, Bauhaus đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử nghệ thuật và thiết kế, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực như: Kiến trúc, nội thất, đồ họa, và sản phẩm công nghiệp. Đặc trưng của trường phái Bauhaus đề cao sự tối giản, loại bỏ chi tiết trang trí và tập trung vào tính ứng dụng cũng như công năng, kết hợp giữa nghệ thuật và kỹ thuật.

Các hình khối cơ bản như vuông, chữ nhật, đường thẳng, hay cong đơn giản được kết hợp để mang đến thiết kế mạnh mẽ và mang hơi thở hiện đại, trong khi màu sắc hạn chế và cơ bản cũng nhấn mạnh thông điệp “Less is More”. Nhiều công trình kiến trúc và sản phẩm thiết kế mang phong cách Bauhaus vẫn còn được yêu thích và ứng dụng rộng rãi trong kiến trúc đương đại. Một số công trình tiêu biểu gồm Bauhaus Museum Weimar (do Heike Hanada thiết kế), Zentrum Paul Klee ở Bern (do Renzo Piano Building Workshop thiết kế), Bauhaus Dessau hay Gropius House (do chính nhà sáng lập trường Bauhaus Walter Gropius thiết kế)...