"Nước về thì mình nổi chung" - Dự án kiến trúc thích ứng khí hậu của CTA|Creative Architects

Biến đổi khí hậu tiếp tục là động lực để các giải pháp kiến trúc bền vững tiếp tục được giới thiệu, nhất là ở những quốc gia và khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Việt Nam cũng là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn bởi bão và lũ lụt trong những năm trở lại đây.

Chỉ riêng đến ngày 4/12/2025, đã có tới 17 cơn bão đổ bộ vào đất liền và 22 trong tổng số 34 tỉnh thành bị ảnh hưởng bởi bão lũ. Những con số này cho thấy thiên tai chẳng dừng lại ở tình trạng hiếm gặp theo mùa mà đang dần trở thành trạng thái bình thường mới của hiện trạng biến đổi khí hậu, và đòi hỏi những thiết kế bền vững vừa đáp ứng về vẻ đẹp thẩm mỹ, vừa có khả năng chống chọi điều kiện thời tiết khắc nghiệt và đảm bảo mục đích an cư cho con người.

Nhà lắp ghép nổi

“Nhà lắp ghép nổi” do CTA|Creative Architects phối hợp cùng Công ty Cổ phần Xây dựng Nhà Xanh phát triển hướng đến việc mang đến giải pháp kiến trúc nhằm thích ứng với tình trạng này. Kiến trúc ứng phó với thiên tai vốn thường tiếp cận theo hướng chống lại thiên tai, nhưng dự án lại có cách tiếp cận khác khi được thiết kế để gia chủ có thể sống cùng nước.

Mô hình này có diện tích nền 27 m² và diện tích sử dụng 22,88 m², được nghiên cứu như một giải pháp kiến trúc thích ứng với lũ lụt, đồng thời vẫn đáp ứng đầy đủ các nhu cầu sinh hoạt cơ bản của một gia đình và được giới thiệu dưới dạng mô hình ý tưởng tại sự kiện “Lãnh đạo Thành phố gặp gỡ cộng đồng khoa học công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo” tổ chức tại Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM vào tháng 12/2025, trong chương trình do Ủy ban nhân dân TP.HCM chủ trì và Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM thực hiện. Tuy nhiên, phía sau mô hình nhỏ gọn này là cả một quá trình nghiên cứu kéo dài gần một thập kỷ về vật liệu, cấu trúc và cách thức con người có thể thích nghi với môi trường tự nhiên ngày càng biến động.

Ý tưởng về nhà lắp ghép nổi bắt nguồn từ quá trình nghiên cứu giải pháp xây dựng 5G. Trong suốt tám năm nghiên cứu và thử nghiệm, nhóm kiến trúc sư gồm KTS. Bùi Thế Long, KTS. Nguyễn Thị Xuân Thành và KTS.Trần Công Tuấn tập trung phát triển một hệ thống vật liệu nhẹ, có khả năng sản xuất hàng loạt và lắp ráp nhanh chóng nhưng vẫn đảm bảo độ bền lâu dài, mở ra khả năng ứng dụng cho các công trình nổi.

Triết lý sống chung với nước dâng xuất phát từ nhận thức rằng con người, dù có năng lực kỹ thuật đến đâu, cũng không thể hoàn toàn chống lại sức mạnh của thiên nhiên. Những công trình cố gắng “chiến thắng” thiên nhiên thường chỉ thành công trong một khoảng thời gian nhất định trước khi phải đối mặt với những điều kiện môi trường khắc nghiệt hơn. Vì vậy, thay vì thiết kế những ngôi nhà cố gắng ngăn nước lũ, dự án hướng tới việc tạo ra những công trình có thể thích nghi với nó. Khi nước dâng, ngôi nhà sẽ nổi lên cùng với nước. Và khi nước rút, nó trở lại vị trí ban đầu.

Yếu tố thiết kế

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của nhà lắp ghép nổi là hình khối tam giác cân nhằm nâng cao khả năng chịu lực và chống gió bão. Theo nhóm thiết kế, thẩm mỹ trong kiến trúc thực chất là một dạng khoa học, nơi vẻ đẹp xuất hiện từ những giải pháp hợp lý về cấu trúc và chức năng để đạt được cân đối và hài hòa một cách tự nhiên. Trong điều kiện bão mạnh tại Việt Nam, mái nhà là phần dễ bị gió cuốn nhất. Những thiết kế có mái đua rộng hoặc nhiều góc cạnh có thể tạo ra các “túi gió” làm tăng áp lực gió lên công trình, dẫn đến hiện tượng tốc mái.

Hình tam giác cân với các bề mặt dốc liên tục giúp giảm thiểu các điểm tích tụ gió và cho phép luồng gió trượt qua bề mặt mái một cách dễ dàng hơn. Đồng thời, nhà hình tam giác cũng ít bị biến dạng khi chịu tải trọng so với những hình dạng khác, giúp giảm diện tích bề mặt bao che của công trình để giảm lượng vật liệu cần sử dụng và hạ thấp tổng chi phí đầu tư. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với một dự án hướng tới việc phổ biến rộng rãi cho cộng đồng.

Để đảm bảo ngôi nhà có thể nổi lên khi mực nước dâng cao, hệ thống phao nổi đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ cấu trúc, với thùng nhựa HDPE là giải pháp tối ưu nhờ vào khả năng chịu va đập tốt, không bị ăn mòn trong môi trường nước và có thể dễ dàng thay thế khi cần thiết. Chúng được bố trí dưới nền nhà như một hệ thống phao, giúp toàn bộ cấu trúc nổi lên theo mực nước khi lũ về. Đồng thời, hệ thống neo giữ được thiết kế để đảm bảo ngôi nhà không bị trôi theo dòng nước. 

Quá trình chuyển đổi giữa hai trạng thái của công trình giữa mùa khô và mùa lũ cũng là động lực của thiết kế. Vào mùa khô, ngôi nhà nằm trên nền đất và hoạt động giống như một bungalow vườn hoặc một không gian sinh hoạt phụ trong khuôn viên gia đình. Khi mưa lớn và nước bắt đầu dâng, công trình dần tách khỏi nền đất và nổi lên.

Quá trình này phải diễn ra một cách ổn định và an toàn, đòi hỏi sự tính toán chính xác về lực nổi, trọng tâm và hệ thống dẫn hướng. Sau khoảng 7 đến 10 ngày, khi nước rút, ngôi nhà phải quay trở lại đúng vị trí ban đầu để sẵn sàng cho chu kỳ lũ tiếp theo nhằm tạo nên chuyển đổi liền mạch giữa hai trạng thái khí hậu.

Nước về thì mình nổi chung

Thiết kế nhà lắp ghép nổi cũng phải đảm bảo các điều kiện sinh sống cơ bản trong trường hợp một gia đình bị cô lập bởi lũ lụt, gồm các hệ thống tự chủ nhằm đáp ứng năm yếu tố thiết yếu như thực phẩm (một kho dự trữ khô chống ẩm đủ dùng cho nhiều ngày và một bếp gas mini có thể hoạt động độc lập với hệ thống điện), không gian ngủ (được thiết kế với một giường chính cho hai người nhưng có thể mở rộng để chứa bốn người trong trường hợp cần thiết), hệ thống vệ sinh, nguồn điện (từ hai tấm pin năng lượng mặt trời) và nguồn nước sạch.

Mô hình nhà lắp ghép nổi được thiết kế để áp dụng tại các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi bão và lũ ở Việt Nam và được kỳ vọng giới thiệu tới các quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á có điều kiện khí hậu tương tự.

Với triết lý cốt lõi rằng kiến trúc không nhất thiết phải chống lại thiên nhiên, mà có thể học cách thích nghi và chung sống với nó, thiết kế nhà lắp ghép nổi là ví dụ cho tương lai của kiến trúc bền vững ở Việt Nam, đồng thời đề cao tính thực dụng cũng như vì cộng đồng của kiến trúc bền vững.

(Ảnh: CTA|Creative Architects)