Mùi Tết Việt - Những hương thơm lưu giữ ký ức giao thời

Mùi thơm là chất xúc tác kỳ diệu của ký ức. Đôi khi chỉ thoáng ngửi thấy một hương thơm, dường như cả nơi chốn, bầu không khí và những khuôn mặt người hiện ra trong tâm trí như một cuốn phim sống động. Mùi của ngày Tết cũng là một chất dẫn dụ như vậy. Thời khắc chuyển giao của năm ở khắp ba miền Việt Nam, sao có thể thiếu những âm sắc và mùi hương quen thuộc. Dù nhịp sống hiện đại kéo theo nhiều thay đổi, hương thơm Tết dường như vẫn kiên định phảng phất quanh mỗi người, khơi dậy nhiều tầng ký ức tuổi thơ tưởng đã trôi vào quên lãng, và là chỉ dấu cho ngày tháng Tết bây giờ cũng như sau này. Ký ức "khứu giác" được tích luỹ qua nhiều thế hệ của mùi Tết cũng là hương thơm đánh dấu khoảnh khắc giao thời, khi vạn vật khép lại một năm cũ, một câu chuyện cũ, để cùng hân hoan chào đón những điều tốt lành của năm mới.

Khó quên hương Tết Việt 

Trong văn hoá truyền thống, những ngày cuối năm không chỉ là thời gian thu vén và chuẩn bị cho một đời sống vật chất đủ đầy. Đó cũng là thời điểm "làm sạch", thanh lọc những gì cũ kĩ và đã qua. Nên những người con đất Việt, đặc biệt là miền Bắc, cứ đến chiều cuối năm, dù trời có lạnh thế nào, cũng chẳng chối từ lần tắm gội cuối cùng của năm mới nước lá mùi, như một nghi thức thanh tẩy cha truyền con nối. Hỗn hợp nước tắm gội không rõ ai "phát minh" và từ bao giờ, chỉ biết, hương thơm cộng hưởng của hương nhu, sả, mùi già, lá bưởi, lá chanh, đôi khi thêm cả ngải cứu hoặc quế chi đã trở thành một trong những thứ mùi "kinh điển" nhất của Tết cổ truyền. Những loại cây mang trong mình công dụng dân gian riêng, như mùi già ngào ngạt hương thơm, hương nhu làm ấm cơ thể, xua hàn khí, lá bưởi thanh mát, được tin là có khả năng xua tà... Tất cả hoàn quyện để chính thức trở thành mùi hương của sự kết thúc và cũng là khởi đầu.

Mùi nước tắm cuối năm phảng phất khắp gian bếp khi gia đình chuẩn bị mâm cơm cúng Giao thừa, len lỏi đến từng ngóc ngách của căn nhà, ướp hương lên da thịt và tâm trí của mỗi thế hệ người Việt Nam. Quan niệm tắm gội bằng nước lá thơm nhằm rũ bỏ điều cũ kỹ, mệt mỏi, để bước sang năm mới với thân thể và tinh thần tinh sạch chẳng dừng lại ở làng quê nơi cây trái mọc đầy vườn. Các phiên chợ Tết đông đúc chẳng bao giờ có thể thiếu những người bán lá mùi và hoa bưởi, thậm chí chia sẵn, cột sẵn để gia chủ bận rộn nhất cũng có thể đắm mình trong hương thơm độc đáo của ngày Tết cổ truyền.

Cũng như nước tắm thảo mộc, hương trầm chính là khởi đầu của mùi Tết và những ngày Tết. Trong đời sống người Việt Nam, dù nhang khói không chỉ xuất hiện vào Tết, nhưng cứ đến Tết, mùi hương ấy trở nên trầm mặc và thiêng liêng hơn bao giờ hết. Hương trầm truyền thống, đặc biệt là trầm hương, quế, bạch đàn hay thảo mộc bản địa, vốn từng là sản vật quý, gắn với con đường giao thương cổ và đời sống tín ngưỡng lâu đời. Miền Trung Việt Nam cũng nổi tiếng với trầm hương như một “linh mộc”, nhờ khả năng kết tinh từ thời gian và đất trời, nên mới có những làng hương trầm danh tiếng ở vùng đất này bận rộn cả năm, chỉ để sản xuất loại trầm tốt nhất phục vụ dịp Tết cho người trong khu vực và trên cả nước.

Hương trầm gắn với cảm xúc tâm linh, gợi về ký ức và những gương mặt thân quen. Xúc cảm đôi khi ngôn từ chẳng thể diễn tả lại được mùi hương diệu kỳ này truyền tải hoàn hảo hơn bất cứ điều gì. Đêm giao thừa ngoài sân, bố bắc ghế thắp nén hương đầu tiên lên bàn thờ gia tiên, mùi trầm lan toả chậm rãi trong không gian tĩnh lặng như một cầu nối linh thiêng giữa âm và dương, giữa người đang sống và ông bà tổ tiên, giữa quá khứ và hiện tại. Làn khói mỏng và hương thơm dịu dàng ấy có thể làm nhiều người cay mắt trong những nỗi nhớ người thân, nhưng cũng trong cả xúc cảm hy vọng cho một năm mới đang rất cận kề.

Mùi hương trầm gắn bó sâu sắc với truyền thống và tập tục ngày Tết. Từ cúng các mùng, đến lúc lên chùa đi lễ, mùi trầm theo chân người Việt, lưu lại trên mái nhà, trên áo quần hay trong trí nhớ như một dấu ấn vô hình của thời khắc linh thiêng nhất năm. Tiếp sau đó, là mùi khói của vàng mã, thứ mùi dù không phải dễ chịu nhất nhưng cũng ăn dần trong trí nhớ của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Mùi Tết trong những không gian Việt

Trong xã hội nông nghiệp, bếp là trung tâm của ngôi nhà, và mùi Tết vì thế cũng nảy sinh từ đây. Những ngày giáp Tết, gian bếp trở nên sống động hơn bao giờ hết, mang theo những mùi hương chỉ xuất hiện đúng một lần trong năm.

Ở miền Bắc, đó là mùi bánh chưng đang sôi trong nồi lớn, suốt đêm đỏ lửa, mùi gạo nếp mới, mùi đậu xanh, mùi thịt mỡ hoà cùng mùi lá dong, lá chuối và khói bếp tạo nên một thứ hương rất đặc trưng. Đó cũng là mùi của sự no đủ và cảm giác ấm cúng quây quần khi cả gia đình cùng canh nồi bánh qua đêm. Ngoài vườn, hương hoa bưởi hoà quyện với mùi hơi nước tạo nên bầu không khí kỳ diệu. Chỉ ngửi hương thơm ấy, đâu cũng có thể là Tết.

Miền Trung có mùi bánh tét, bánh tổ, mùi mè rang, mùi gừng cay, mùi đường thắng, trong khi đó, miền Nam là mùi nước dừa, mùi thịt kho và mùi bánh trái ngọt ngào. Dù khác nhau về nguyên liệu, mùi Tết trong gian bếp ở mọi vùng miền đều mang một cảm giác chung ở sự dư dả và đầy đặn.

Nếu như trước đây, mùi hương pháo Tết trong không gian Tết xưa hoà quyện với tiếng cười nói là thứ mùi chẳng đứa trẻ Việt Nam nào có thể quên, thì giờ đây giữa đời sống thị thành dù không còn hương pháo xưa kia, nhưng mùi Tết trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. Từ mùi hoa chợ cuối năm, mùi đào phai, cúc vàng, lay ơn, mùi giấy mới của bao lì xì, mùi quần áo mới vừa được giặt giũ và phơi hong. Phố phường trước Tết tràn ngập trong những hương thơm chỉ Tết mới có thể mang lại. Chúng cũng có màu sắc, nhưng mùi hương lại là thứ khó có thể phai màu.

Mùi của ký ức, hiện tại và tương lai

Theo thời gian, nhiều mùi hương truyền thống đang dần vắng bóng trong đời sống hiện đại. Ít người còn tự đun nước lá tắm, ít nhà còn gói bánh suốt đêm, ít gian bếp còn đỏ lửa bằng củi. Nhưng mùi Tết không vì thế mà mất đi, mà lùi sâu vào ký ức, để khi xuất hiện thì vẫn có khả năng đánh thức những xúc cảm gắn bó với không gian, chuyển động cùng nhịp giao thời, và thăng hoa trong cảm giác hy vọng. Mùi hương của Tết Việt thể hiện trọn vẹn nhịp sống, tập quán, niềm tin và cả triết lý sống hài hoà với thiên nhiên, trân trọng chu kỳ thời gian, và luôn hướng về nguồn cội.

Trong khoảnh khắc giao thời, khi năm cũ khép lại và năm mới mở ra, mùi Tết thật may vẫn còn hiện diện trong lá mùi già, khói hương trầm, thức ăn nóng sốt, hay hương hoa đào mai khe khẽ phải tinh tế lắm mới ngửi thấy.