Du lịch cộng đồng Pù Luông: Khi vật liệu xanh kể chuyện bản làng

Pù Luông, khu bảo tồn thiên nhiên nổi tiếng của Thanh Hóa, đang chứng kiến sự bùng nổ du lịch cộng đồng với hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm. Du khách đến với Pù Luông không chỉ để tìm kiếm cảnh quan nguyên sơ, mà còn để trải nghiệm một lối sống gần gũi thiên nhiên, nơi kiến trúc bản địa trở thành một phần của hành trình nghỉ dưỡng, kéo theo mối quan tâm đến vật liệu thân thiện môi trường. Một khảo sát mới thực hiện trên 34 cơ sở kinh doanh du lịch và 123 du khách hé lộ phần nào thực tế sử dụng vật liệu thân thiện môi trường tại đây. 

Pù Luông và thực tế sử dụng vật liệu xanh

Kết quả khảo sát cho thấy 100% cơ sở kinh doanh du lịch tại Pù Luông có sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường, một tín hiệu đáng mừng phản ánh nhận thức ngày càng cao của cộng đồng. Các vật liệu phổ biến nhất hiện nay gồm tre, nứa, gỗ, đá tự nhiên, lá cọ và gạch không nung, đều gắn với không gian kiến trúc gần gũi thiên nhiên và mang đậm bản sắc văn hóa Thái, Mường nơi đây, và tiếp tục được sử dụng để xây dựng cơ sở lưu trú. 

Tuy nhiên, mức độ sử dụng chưa thực sự đồng đều. Phần lớn (khoảng 61.8%) các homestay chỉ đạt tỷ lệ vật liệu xanh từ 50% đến 74%, trong khi chỉ 23,5% số cơ sở sử dụng trên 75%. Điều này cho thấy xu hướng kết hợp giữa vật liệu tự nhiên và vật liệu hiện đại như bê tông, kính, thép đang phổ biến, nhằm cân bằng giữa tính thẩm mỹ, độ bền và chi phí đầu tư nhằm gìn giữ vẻ đẹp mộc mạc bản địa trong khi vẫn đáp ứng nhu cầu tiện nghi du lịch. 

Từ phía khách du lịch, phần lớn du khách đã trải nghiệm các cơ sở lưu trú có sử dụng vật liệu thân thiện, cho thấy việc áp dụng này không chỉ tồn tại ở mức độ triển khai nội bộ mà còn được thể hiện rõ ràng trong sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, cảm nhận của du khách có thể chưa hoàn toàn đồng nhất với mức độ sử dụng thực tế, bởi nhiều cơ sở chỉ sử dụng vật liệu xanh ở một số hạng mục nhất định như kiến trúc bên ngoài hoặc đồ trang trí, trong khi các tiện nghi hiện đại vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể bên trong. So với trước đây, xu hướng sử dụng vật liệu thân thiện đang gia tăng, nhưng vẫn có sự e dè trong việc thay thế hoàn toàn bằng vật liệu thân thiện với môi trường. 

Hiệu quả sử dụng vật liệu thân thiện môi trường

Về hiệu quả môi trường, khảo sát cho thấy 41,2% chủ cơ sở kinh doanh du lịch tại Pù Luông “rất đồng ý” và 17,6% “đồng ý” rằng vật liệu thân thiện giúp giảm tác động tiêu cực đến hệ sinh thái. Nhờ đặc tính cách nhiệt tự nhiên của tre, gỗ và lá, người được khảo sát cũng đồng tình rằng những vật liệu này giúp không gian lưu trú mát và thoải mái hơn, với điểm trung bình đạt 4,15/5. Đặc biệt, 58,8% chủ homestay “rất đồng ý” và 26,5% “đồng ý” rằng vật liệu xanh tạo trải nghiệm tốt hơn cho du khách, với điểm trung bình ấn tượng 4,35/5. 

Câu hỏi khảo sát về hiệu quả kinh tế của vật liệu thân thiện với môi trường cho thấy 32,4% chủ homestay đồng ý và 11,8% rất đồng ý rằng sử dụng vật liệu thân thiện giúp tiết kiệm chi phí vận hành lâu dài, dù điểm trung bình chỉ ở mức 3,41 do chi phí đầu tư ban đầu còn cao. Tiêu chí giảm chi phí xây dựng và vận chuyển nhờ tận dụng vật liệu địa phương đạt 3,71 điểm, với 38,2% đồng ý và 17,6% rất đồng ý. Việc duy trì nghề thủ công truyền thống cũng được đánh giá tích cực, góp phần bảo tồn tri thức bản địa và tạo sinh kế cho cộng đồng.

Đối với khách du lịch đến thăm Pù Luông, không gian gần gũi với thiên nhiên đạt 4,02 điểm, không gian thoải mái dễ chịu đạt 4,15 điểm, tăng tính hấp dẫn của điểm đến đạt 4,22 điểm. Đặc biệt, 48% du khách “rất đồng ý” và 34,1% “đồng ý” rằng vật liệu thân thiện góp phần xây dựng hình ảnh điểm đến xanh. Tiêu chí nâng cao tính đặc sắc của trải nghiệm du lịch cũng đạt 4,20 điểm, cho thấy du khách ngày càng coi trọng yếu tố bền vững khi lựa chọn điểm đến.

Khi vật liệu cân bằng thiên nhiên và bản sắc

Nếu có nơi nào vật liệu bản địa tìm được “đúng chỗ” của mình, đó chính là Pù Luông. Tiêu chí “công trình mang tính gần gũi, đặc trưng địa phương” đạt điểm cao nhất trong khảo sát -  4,29/5, với 50% chủ homestay đánh giá “rất phù hợp” và 38.2% đánh giá “phù hợp”. Những ngôi nhà sàn mái lá, tường gỗ, hiên tre không chỉ hài hòa với địa hình núi rừng mà còn góp phần thể hiện bản sắc kiến trúc truyền thống của người dân địa phương.

Tiêu chí “hài hòa với cảnh quan sinh thái” đạt 3,91 điểm, với 38,2% đánh giá “rất phù hợp”. Các công trình sử dụng vật liệu tự nhiên tại đây thường có xu hướng hòa lẫn vào cảnh quan thay vì áp đặt lên thiên nhiên. Giữa màu xanh ruộng bậc thang, những mái lá cọ trầm lặng như tan vào nền núi, thay vì phá vỡ cấu trúc cảnh quan như các khách sạn xây bằng bê tông. Bảo tồn tri thức xây dựng bản địa cũng đạt 3,91 điểm, cho thấy việc sử dụng các kỹ thuật truyền thống như đan tre, ghép gỗ, lợp lá đang được duy trì.

Tuy nhiên, tiêu chí “phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương” chỉ đạt 3,47 điểm, thấp nhất trong bảng đánh giá. Nguyên nhân là do một số vật liệu tự nhiên như lá cọ, tre, nứa có độ bền không cao trước thời tiết mưa nhiều, độ ẩm lớn của vùng núi phía Bắc, dễ bị mối mọt, nấm mốc nếu không được xử lý đúng kỹ thuật.

Du khách cũng cảm nhận rõ giá trị ấy. Tiêu chí “giúp du khách cảm nhận đời sống cộng đồng” đạt 4,24 điểm, “kiến trúc thể hiện nét riêng địa phương” đạt 4,16 điểm, “phù hợp với cảnh quan thiên nhiên” đạt 4,12 điểm, và “không gian du lịch mang bản sắc văn hóa” đạt 4,07 điểm. Những con số này khẳng định rằng việc sử dụng vật liệu bản địa không chỉ phù hợp với môi trường mà còn là yếu tố then chốt tạo nên trải nghiệm độc đáo cho du khách.

Cần một chuẩn mực xanh cho Pù Luông

Nhận thức của cộng đồng địa phương về vật liệu thân thiện môi trường vẫn còn nhiều hạn chế. Kết quả khảo sát cho thấy chỉ 11,8% số người được hỏi hiểu biết “rất rõ”, trong khi 44,1% “biết khá rõ” và 38,2% “biết ở mức trung bình”. Mức độ tham gia tập huấn, tuyên truyền về du lịch xanh cũng chưa đồng đều, với 41,2% người được khảo sát tham gia trên 3 lần, 35,3% tham gia 2-3 lần, nhưng vẫn còn 23,5% mới chỉ tham gia một lần. Điều này dẫn đến khoảng cách giữa mong muốn của du khách (45,5% quan tâm cao và 31,7% rất quan tâm đến yếu tố môi trường) và năng lực đáp ứng của cộng đồng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến việc cộng đồng kinh doanh du lịch ở Pù Luông chọn sử dụng vật liệu thân thiện bao gồm: Chi phí đầu tư ban đầu (3,94/5), xu hướng phát triển du lịch xanh (3,97/5), chính sách hỗ trợ của địa phương (3,50/5), nguồn cung vật liệu (3,41/5), nhận thức cộng đồng (3,38/5), nhu cầu du khách (3,38/5) và tay nghề thi công (3,26/5). Như vậy, rào cản lớn nhất khiến vật liệu thân thiện với môi trường chưa được áp dụng hoàn toàn vẫn nằm ở kinh tế, tiếp đến là sự thiếu đồng bộ trong cơ chế hỗ trợ.

Hiện nay, 58,8% chủ cơ sở du lịch tại Pù Luông cho rằng chính quyền địa phương “quan tâm” và 11,8% “rất quan tâm” đến việc khuyến khích sử dụng vật liệu thân thiện. Tuy nhiên, mức độ “rất quan tâm” còn khiêm tốn, và các chính sách hỗ trợ cụ thể vẫn thiếu. Một trong những tín hiệu tích cực nhất từ khảo sát là sự đồng thuận cao về nhu cầu xây dựng bộ tiêu chí riêng cho homestay xanh. Hơn 80% cơ sở kinh doanh cho rằng đây là điều cần thiết hoặc rất cần thiết và từ phía du khách, tỷ lệ ủng hộ cũng vượt quá 80%. Những đề xuất được mong đợi nhiều nhất gồm hỗ trợ tài chính, ban hành hướng dẫn kỹ thuật rõ ràng, và tăng cường quảng bá cho các mô hình lưu trú xanh. Từ phía khách du lịch, 52,4% cho rằng “cần” và 28,2% “rất cần” áp dụng tiêu chí rõ ràng về sử dụng vật liệu thân thiện, cho thấy sự ủng hộ mạnh mẽ từ thị trường.

Pù Luông đang đứng trước một cơ hội hiếm có để trở thành hình mẫu của du lịch cộng đồng bền vững tại Việt Nam, nơi mỗi mái nhà sàn không chỉ là chốn nghỉ chân, mà còn là tuyên ngôn sống hài hòa với thiên nhiên. Nhưng để điều đó thành hiện thực, cảm hứng từ vẻ đẹp của tre, nứa và lá cọ chỉ có thể thăng hoa nếu có chiến lược dài hạn, sự đầu tư bài bản và một cam kết thật sự với tương lai du lịch xanh tại Pù Luông.