Chủ nhân giải Nobel 2025 László Krasznahorkai và sức hút văn học hậu hiện đại

Đến hẹn lại lên. Giải Nobel năm 2025 của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển đã được công bố, với chủ nhân giải Nobel Văn học lần thứ 117 thuộc về nhà văn người Hungary László Krasznahorkai, vì "những tác phẩm phản ánh tầm nhìn có khả năng khẳng định sức mạnh của nghệ thuật văn chương".

Tác giả 71 tuổi Krasznahorkai dù không sáng tác nhiều, nhưng những tiểu thuyết của ông đều gây tiếng vang trên văn đàn Hungary và thế giới, đặc biệt nổi tiếng với phong cách hài hước đen tối xen lẫn nỗi u sầu, phản địa đàng. Ông cũng là chủ nhân của nhiều giải thưởng văn học uy tín như Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2019 cho văn học dịch và Giải thưởng Man Booker năm 2015. Sau những tác giả gần đây được giải Nobel gần đây như Annie Ernaux, Bob Dylan, Abdulrazak Gurnah, Louise Glück, Peter Handke, Olga Tokarczuk, và Han Kang, giải Nobel László Krasznahorkai đã nhận được nhiều tán dương trên văn đàn thế giới.

Một tác giả hậu hiện đại

Văn học hậu hiện đại xuất hiện vào giữa thế kỷ XX và nổi lên mạnh mẽ ở Mỹ vào những năm 1960 qua các tác phẩm của những nhà văn nổi tiếng như Kurt Vonnegut, Thomas Pynchon, William Gaddis, Philip K. Dick, Kathy Acker và John Barth. Từng được coi là phong cách văn học thử nghiệm, những tác phẩm hậu hiện đại đặc trưng ở yếu tố siêu hư cấu, tự phản ánh và có cách viết đa dạng, cấu trúc ngôn từ đầy sáng tạo. Chủ đề của những tác phẩm này thường về lịch sử, xã hội hay thể hiện quan điểm chính trị của người viết.

Nổi tiếng là một trong những tác giả hậu hiện đại danh tiếng nhất châu Âu, László Krasznahorkai đã được nhận định là nhà tiên phong trong văn học khi mang đến không gian rộng lớn và phong phú hơn cho tiểu thuyết đương đại nhờ vào cách ông sắp xếp bố cục và cấu trúc câu từ. Những tác phẩm của ông để lại dấu ấn không bởi khả năng tiếp cận số lượng lớn độc giả đại chúng, thậm chí đôi khi khá ảm đạm và khó hiểu. Nhưng đây cũng chính là những yếu tố khiến ông được nhiều người yêu văn hoá đọc hàn lâm tìm kiếm, như một phản ánh đích thực về hình tượng văn hoá đọc cao cấp trên văn đàn thế giới. Với László Krasznahorkai, văn học khẳng định được không gian sáng tạo của mình như một loại hình nghệ thuật, nơi người viết là nghệ sĩ, và chữ nghĩa trở thành công cụ.

Cách kể chuyện của Krasznahorkai chưa hề có giới hạn, ông chọn cách phát triển mạch truyện thông qua những cảm hứng từ nhiều phạm trù tưởng chẳng mấy liên quan. Nếu như trong cuốn "Seiobo down there", các câu chuyện được sắp xếp theo dãy số toán học của nhà toán học Fibonacci (từ thế kỷ 13), được đánh số từ 1 đến 2.584, cuốn Satantango (1985) lại được kể từ nhiều góc nhìn với cấu trúc các chương giống một điệu tago sáu bước tiến lên, lùi lại, và mỗi chương là một đoạn văn dài không hề ngắt dòng... Với phong cách "khó đoán" và ngẫu hứng này, người đọc hoặc sẽ yêu thích Krasznahorkai, hoặc sẽ coi ông là tác giả "khó nhằn".

Sinh ra tại Gyula (Hungary) vào năm 1954, László Krasznahorkai ra mắt văn đàn với tiểu thuyết đầu tay Satantango, tác phẩm về cộng đồng nông thôn đang sụp đổ ở Hungary. Ba thập kỷ sau, cuốn tiểu thuyết này chạm đến văn đàn thế giới với bản dịch tiếng Anh giành giải thưởng Man Booker. Tác phẩm đầy màu sắc âm nhạc này gợi cảm hứng cho đạo diễn Béla Tarr chuyển thể thành một bộ phim dài tới bảy tiếng đồng hồ.

Kế thừa tinh thần hậu hiện đại của những nhà văn trước đó như Kafka (nhà văn tiếng Đức người Séc), Thomas Bernhard (nhà văn người Áo) hay Melville (nhà văn người Pháp), Krasznahorkai đặc biệt gây dấu ấn với những câu văn dài, phức tạp và cường độ liên tục. Phong cách kể chuyện giống với sử thi này gợi nhớ đến văn học cổ điển Trung Âu, vốn thường gắn với chủ nghĩa phi lý và sự thái quá đến kỳ quặc. Cùng với nguồn cảm hứng từ chính vẻ đẹp của ngôn ngữ, và những chuyến đi đến Berlin, Mông Cổ hay Trung Quốc, sự nghiệp của László Krasznahorkai là hành trình tiệm cận khám phá những vẻ đẹp phức tạp của cả cuộc sống lẫn văn học, của văn hoá và tính thực tế.

Nhà văn "gây sốt" ở Việt Nam

Ngay sau khi nhận giải Nobel, hai tác phẩm được dịch ra tiếng Việt Nam của László Krasznahorkai đã trở thành hiện tượng với độc giả Việt Nam, gồm "Chiến tranh và Chiến tranh" và "Vũ điệu của quỷ", điều này cho thấy mối quan tâm của những trái tim yêu văn chương Việt Nam với sự công nhận uy tín của giải Nobel.

Với "Chiến tranh và Chiến tranh" ('Háború és háború'- 1999), ông đã đi du lịch khắp châu Âu và sống một thời gian tại căn hộ của Allen Ginsberg ở New York để kể câu chuyện về một người đàn ông Hungary chuyển đến New York từ nỗi ám ảnh về một bản thảo bí ẩn. Tờ New Yorker gọi đây là "một trong những trải nghiệm sâu sắc và bất an nhất với tư cách là một độc giả". Khả năng mô tả không gian và tâm lý phức tạp của nhân vật trong cuốn sách có thể khiến người đọc gần như bước vào trải nghiệm nhập vai trong tâm trí nhân vật, với những sự phức tạp của sự lạc lõng, sự hài hước trong u tối, và cái đẹp không phải ai cũng có thể cảm thụ.

Trong khi đó, cuốn tiểu thuyết ra mắt vào năm 1985 - "Vũ điệu quỷ Satan" ('Satantango') lại xoáy sâu vào không gian, thời gian để tái hiện nội tâm ngột ngạt của các nhân vật. Cuốn sách xoay quanh diễn biến câu chuyện trong vài ngày, dưới một cơn mưa dai dẳng. Giữa một ngôi làng nhỏ tưởng đang sụp đổ, trong cảm giác tận thế và suy tàn tột độ này, những con người sống ở đó khao khát một vị cứu tinh - nhân vật ẩn dụ "ác quỷ" trong tác phẩm. Cuốn sách được đón nhận nồng nhiệt vì cốt truyện lạ lùng và sự hài hước nội tại, thể hiện tầm nhìn độc đáo của tác giả này.

Khi được yêu cầu mô tả về độc giả của mình, László Krasznahorkai đã nói rằng: “Nếu có độc giả nào chưa đọc sách của tôi, tôi không thể gợi ý họ nên đọc gì. Thay vào đó, tôi khuyên họ hãy ra ngoài, ngồi xuống đâu đó và chẳng làm gì, chẳng nghĩ ngợi gì, chỉ im lặng như tượng đá. Đó sẽ là lúc họ gặp những người đã đọc sách của tôi.” Đó có thể là những người mong mỏi tìm thấy cái đẹp trong ngôn từ, trong sự khổ hạnh, trong nội tại và ở thế gian. Bởi với László Krasznahorkai, mỗi cuốn sách của ông đều "mang đến một hy vọng nhất định rằng cái đẹp, sự cao quý và sự vĩ đại. Nó có thể mang đến hy vọng ngay cả cho những ai mà cuộc sống chỉ le lói trong gang tấc.”