Chợ Tết – Không gian sống động của ký ức tập thể

Với bất cứ thế hệ người Việt Nam nào, khoảnh khắc Tết bắt đầu không phải từ thời khắc giao thừa, mà khi thấy sắc hoa và dòng người mua bán tấp nập ở... chợ. Từ những buổi sáng cuối năm, khi phố xá còn mờ sương, khi mùi nhang trầm, mùi lá dong, hoa cúc, hoa mai quyện vào không khí, chợ Tết trở thành một không gian vượt khỏi bán buôn để trở thành một dấu ấn văn hoá đặc biệt, nơi vừa lưu giữ những ký ức, vừa tiếp tục sản sinh ký ức của người Việt suốt nhiều thế kỷ.

Có lẽ Tết có từ bao giờ, thì chợ Tết cũng hình thành từ đó, xuất phát từ nhu cầu vun vén cho một cái Tết đầm ấm, no đủ. Nền kinh tế tự cung tự cấp truyền thống phản chiếu qua những phiên chợ trao đổi hàng hoá, gặp gỡ giao lưu, nơi người từ vùng núi, người ở đồng bằng, rồi đến người phố thị đều có thể tìm thấy những món đồ cần thiết cho cái Tết của gia đình.

Từ tháng Chạp, các phiên chợ nhiều hơn và cũng tấp nập hơn. Người nông dân mang ra chợ những sản vật tốt nhất của một năm lao động, từ thóc gạo, đậu xanh, lợn gà, mứt bánh thủ công, chiếu cói, nồi niêu. Bầu không khí tràn ngập trong những âm thanh huyên náo, trong những sắc màu đỏ vàng xanh lấp lánh, và trong một phức cảm háo hức chung của những người có mặt tại đây. Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh chợ Tết xuất hiện dày đặc trong tranh dân gian, ca dao, văn học Việt Nam. Thế hệ người Việt Nam coi chợ Tết là một chỉ dấu của dịp lễ hội, và chỉ cần nhìn thấy hình ảnh đó là cũng đã cảm nhận được trọn vẹn cảm xúc cuối năm của một cộng đồng. Trong nhiều tác phẩm văn học, chợ Tết thường được khắc họa như một không gian vừa thực vừa mơ, một thực tại đan xen giữa sự thiếu thốn vật chất với niềm vui tinh thần, trong những hy vọng to lớn gửi gắm vào từng món hàng nhỏ.

Trong văn hóa vùng miền

Ở miền Bắc, chợ Tết gắn liền với ký ức làng xã và tiết trời mùa đông. Đó là những buổi chợ họp sớm trong cái rét ngọt cuối năm, khi người ta khoác áo ấm, tay xách làn, đi trên con đường làng còn ướt sương. Hàng hoá như thế nào, thì cái Tết sắp đến cũng sẽ như vậy. Từ lá dong, đỗ xanh, gạo nếp, thịt lợn, gà sống, câu đối đỏ, tranh dân gian, hoa đào cho đến cây quất. Những chi tiết cụ thể đó đi từ làng ra phố, đi từ thời nghèo đói đến không gian phố phường sung túc gì cũng có.

Ở miền Trung, chợ Tết phản chiếu tinh thần chắt chiu và bền bỉ của vùng đất nhiều nắng gió và ít khi phô trương hay dư thừa. Chợ Tết miền Trung tập trung vào những gì thiết yếu nhất cho ngày Tết với bánh tét, bánh thuẫn, mứt gừng, nem chả, hoa cúc, hoa vạn thọ. Không khí chợ chẳng bao giờ quá ồn ào, đôi khi trầm lắng.

Ở miền Nam, chợ Tết lại tràn ngập không khí của một lễ hội. Không gian chợ rộng mở, tràn ngập sắc màu của hoa mai, hoa vạn thọ, dưa hấu, trái cây nhiệt đới. Người ta đi chợ Tết không chỉ để mua sắm mà để dạo chơi, du xuân, cảm nhận không khí năm mới. Những chợ hoa xuân ven kênh rạch, bến sông hay công viên đô thị trong tiết trời trong xanh, dát nắng vàng.

Dù mỗi vùng đất mang một sắc thái văn hoá riêng, chợ Tết ở khắp ba miền Việt Nam dường như cùng có những cảm xúc tương đồng. Một không gian tạm thời, một nhịp điệu sôi động, một bảng màu phong phú và những âm thanh huyên náo. Dù đến từ đâu, người Việt Nam dường như chia sẻ cùng một ấn tượng và ký ức về chợ Tết.

Chuyển động cùng lịch sử

Bước sang đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình đô thị hoá và ảnh hưởng ngoại lai, chợ Tết ở những đô thị bắt đầu mang diện mạo mới. Những khu chợ cố định như Đồng Xuân, Bến Thành, Đông Ba trở thành trung tâm Tết của cả đô thị. Hàng hoá phong phú hơn, xuất hiện thêm vải vóc, đồ trang trí, những sản phẩm đa dạng từ thủ công truyền thống đến đồ... phương Tây. Tuy vậy, tinh thần chợ Tết vẫn vẹn nguyên.

Trong những năm chiến tranh và thời bao cấp ở miền Bắc, chợ Tết trở nên giản dị và khan hiếm. Người đi sắm chợ bằng tem phiếu và gian hàng ít ỏi, nhưng chợ Tết vẫn ở đó, vẫn thu hút con người đến rồi đi, có khi ngày hôm sau vẫn quay lại. Có người đi chợ nhiều lần dù chỉ để mua một cân thịt, một gói mứt, vài mét vải... như cách níu giữ cảm xúc hy vọng vượt thời gian mà chỉ không gian chợ Tết mới có thể mang lại.

Nói chợ Tết ồn ào cũng đúng, nhưng đó lại là nơi người bận rộn nhất cũng sẽ phải chậm lại, đi qua từng gian hàng, ngắm nghía từng món đồ, tính toán mua sắm để ba ngày Tết chẳng thiếu đồ ăn, tấm áo mới hay hoa trái bày biện. Những đứa trẻ lớn lên theo bố đi mua đào mai, theo mẹ đi chợ xách đồ, theo ông bà ngắm nghía lá dong, lựa chọn những lạng thịt ngon nhất để gói bánh. Rồi chính những đứa trẻ đó trở thành cha mẹ, họ đưa con cái mình đi chợ Tết như một truyền thống hữu hình, không nói ra nhưng lại luôn ở đó. Sự kết nối giữa nhiều thế hệ, sự trân trọng với truyền thống gia đình và sự kế thừa văn hoá cộng đồng cứ thế diễn ra và tiếp tục tái tạo.

Thời hiện đại đang ở đây, chợ Tết cũng biến đổi muôn hình vạn trạng. Nhưng ý nghĩa và vẻ đẹp văn hoá của chợ Tết không phai nhạt theo thời gian. Không gian sống động đó theo người Việt đến bất cứ đâu, từ vùng cao nguyên Bắc Hà cho đến Berlin, từ làng chài nhỏ ven biển miền Trung cho đến Prague. Ở đâu có Tết, ở đó sẽ có chợ.