Vật liệu: Ngôn ngữ của không gian trong kiến trúc hiện đại
Với kiến trúc, vật liệu chưa bao giờ đơn thuần chỉ là phương tiện kỹ thuật để dựng nên một công trình. Từ gỗ, đá, gạch, bê tông cho đến thép và kính, mỗi vật liệu mang theo một ký ức văn hóa, một bối cảnh địa lý và một hệ giá trị thẩm mỹ riêng. Nếu hình khối tạo nên bộ khung cho kiến trúc, thì vật liệu lại có khả kiến tạo cảm xúc, bầu không khí và cách con người trải nghiệm không gian. Như kiến trúc sư huyền thoại Frank Lloyd Wright từng khẳng định: "Có bao nhiêu loại vật liệu khác nhau thì có bấy nhiêu đặc tính riêng, và chúng sẽ định hình, hay thậm chí thay đổi triệt để mọi hình thức kiến trúc."
Sự tiến hoá và những sáng tạo mới của kiến trúc hiện đại và đương đại đã và đang thúc đẩy ý nghĩa của vật liệu một cách đầy chủ ý để trở thành một phần của bản sắc văn hoá, chiến lược bền vững, và phương tiện kiến tạo tương tác giữa con người với không gian, từ đó, mang đến tầng ý nghĩa mới cho chính công trình kiến trúc.
Vật liệu - một biểu đạt cảm xúc
Một công trình có thể được thiết kế để trông nặng hơn hoặc nhẹ hơn thực tế thông qua cách xử lý vật liệu. Trong khi, sự thô ráp của đá tạo cảm giác vững chãi, nguyên sơ, thì bề mặt bê tông trắng mịn có thể khiến khối nhà trở nên thanh thoát hơn. Một trong những công trình nổi bật thể hiện tầm nhìn này là Fallingwater. Tại đây, kiến trúc sư Frank Lloyd Wright kết hợp những khối ban công bê tông vươn dài khiến công trình như đang bay trên thác nước với khối đá tự nhiên thô ráp neo công trình vào sườn núi, nhằm mang đến cảm giác đối chọi giữa nhẹ và nặng, giữa động và tĩnh. Tương tự như vậy, công trình Barcelona Pavilion do Ludwig Mies van der Rohe thiết kế nhấn mạnh vào vai trò trung tâm của đá. Những tấm đá cẩm thạch với vân tự nhiên trở thành bức tranh trừu tượng khổng lồ, tạo nên vẻ đẹp thị giác tự nhiên xuyên suốt và sự mơ hồ với thiên nhiên.
Gỗ cũng là một trong những vật liệu không bao giờ "lỗi thời". Dù vốn là vật liệu lâu đời nhất nhì của nhân loại, nhưng trong thế kỷ 21, nó đang trải qua một cuộc “tái sinh”. Sự phát triển của công nghệ mass timber và kỹ thuật chế tạo số đã giúp gỗ vượt khỏi quy mô nhà ở truyền thống để vươn tới các bảo tàng, trung tâm nghệ thuật và thậm chí nhà cao tầng. Tại Na Uy, Kilden Performing Arts Centre do ALA Architects thiết kế gây ấn tượng với bức tường gỗ sồi uốn lượn được gia công CNC. Hình khối mềm mại này không chỉ tạo dấu ấn thị giác mà còn cải thiện âm học bên trong sảnh, như một cầu nối giữa công nghệ cao và cảm xúc tự nhiên.
Aspen Art Museum (Mỹ) do kiến trúc sư đạt giải Pritzker Shigeru Ban thiết kế lại sử dụng mặt đứng đan bằng gỗ và hệ dàn mái gỗ 3D nhịp lớn. Shigeru Ban vốn nổi tiếng với triết lý đề cao vật liệu tự nhiên và cấu trúc trung thực, và triết lý này cũng được thể hiện trọn vẹn qua công trình của ông nhờ chính những đặc tính của gỗ để tạo nên một diện mạo kiến trúc đương đại đầy tinh tế. GC Prostho Museum Research Center do Kengo Kuma thiết kế lại lần về sâu hơn, lấy cảm hứng từ đồ chơi gỗ truyền thống chidori. Hệ lưới dầm cột gỗ bách tạo nên một cấu trúc ba chiều phức tạp nhưng lại mang đến cảm giác nhẹ nhàng nhờ chính chất liệu gỗ. Kuma từng nhiều lần nhấn mạnh mong muốn “làm mờ kiến trúc” bằng cách để vật liệu hòa vào thiên nhiên như một cách tiếp cận trái ngược với xu hướng bê tông và kính của chủ nghĩa hiện đại đầu thế kỷ 20, và gỗ là lựa chọn đầy cảm xúc tự nhiên như vậy với vị kiến trúc sư này.
Tôn vinh kiến thức và kho tàng bản địa
Mỗi vùng đất có một “văn hóa vật liệu” riêng, hình thành từ khí hậu, tài nguyên và tập quán xây dựng. Chính những kiến thức và truyền thống xây dựng này giờ đây mang đến nguồn cảm hứng tuyệt vời cho kiến trúc đương đại. Từ nỗ lực diễn giải những vật liệu gắn với địa phương, các kiến trúc sư không chỉ mang đến công trình phù hợp với ngữ cảnh, đứng vững với thời gian, mà còn giảm tác động trực tiếp tới môi trường trong quá trình xây dựng hay vận hành.
Ningbo Museum do Wang Shu thiết kế sử dụng gạch ngói và đá tái chế từ những ngôi nhà cũ bị phá dỡ. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng của Trung Quốc, lựa chọn này là một cách phản biện để lưu giữ kí ức của kiến trúc, và tái tạo vòng đời mới cho rác thải xây dựng. Không dùng gạch ngói, nhưng Khu ký túc xá Mae Sot do a.gor.a Architects thiết kế ở Thái Lan lại sử dụng tre, gỗ tái chế và mái lá địa phương để phục vụ người tị nạn Myanmar. Chính sự thân thiện với địa phương đó khiến công trình trở nên gần gũi và mời gọi hơn, đúng với chức năng của một không gian cộng đồng. Trong khi đó, Sancaklar Mosque (Thổ Nhĩ Kỳ) do EAA Studio thiết kế lại sử dụng đá thô địa phương để hòa công trình vào địa hình như một phần của cảnh quan. Thiết kế tái hiện tinh thần hang động Hira - nơi Nhà tiên tri Muhammad nhận mặc khải bằng cách kết hợp chất liệu đá địa phương và ánh sáng tự nhiên.
Sau quá trình can thiệp sâu sắc để tạo nên vật liệu, giờ đây, nhiều kiến trúc sư tìm về kho tàng "vật liệu thô" như một lớp hoàn thiện tự nhiên và mang đến hiệu ứng thị giác khó có thể sao chép. Oslo Opera House (Na Uy) do Snøhetta thiết kế sử dụng đá cẩm thạch Carrara trắng kết hợp granite địa phương, khiến công trình dù mang dáng vẻ hiện đại, nhưng lại kết nối trực tiếp với không gian thiên nhiên xinh đẹp của Na Uy.
Kiến trúc sư Peter Zumthor (người từng hợp tác trong dự án Steilneset Memorial) nổi tiếng với khả năng khơi gợi cảm xúc sâu sắc thông qua vật liệu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của vật liệu trong việc kiến tạo trải nghiệm đa giác quan: "mùi gỗ, độ lạnh của đá, âm thanh của sàn gỗ dưới chân... Người ta không chỉ thấy, mà còn có thể cảm nhận vật liệu tự nhiên bằng mọi giác quan. "Cảm xúc" và sự gắn bó với con người khiến kho tàng vật liệu càng trở nên độc bản hơn. Một mặt, chúng mang đến khả năng tái tạo và góp phần khiến công trình trở nên thân thiện với môi trường. Mặt khác, chúng là nền tảng cho những công trình bền vững, vốn đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về vật liệu sẵn có của kiến trúc sư và nhà xây dựng.
Ngôn ngữ của tương lai
Ngày nay, cùng với gỗ, đá và bê tông, những vật liệu mới như porcelain stoneware (gạch porcelain), kính hiệu suất cao hay composite tái chế mở ra khả năng biểu đạt đa dạng hơn bao giờ hết. Chúng cho phép kiến trúc đạt được hiệu năng kỹ thuật cao mà vẫn linh hoạt về thẩm mỹ. Tuy nhiên, dù là vật liệu cổ điển hay tiên tiến, điều cốt lõi vẫn là tính trung thực. Frank Lloyd Wright đã nhiều lần khẳng định mối quan tâm của mình với ý nghĩa của vật liệu: Mootj công trình gỗ nên tôn vinh gỗ, công trình thép và kính nên tôn vinh thép và kính. Khi vật liệu được sử dụng đúng bản chất, kiến trúc đạt tới sự chân thực và thuyết phục."
Kiến trúc hiện đại giờ đây không còn là cuộc chạy đua hình khối thuần túy. Trong một thế giới ngày càng đồng nhất bởi bê tông và kính, vật liệu trở thành phương tiện khẳng định bản sắc công trình và khơi gợi cảm xúc con người sinh hoạt trong đó. Từ những vòm tre ở Bali đến tường đá ở Istanbul, từ mặt đứng gỗ đan ở Colorado đến marble trắng ở Oslo, mỗi công trình kiến trúc cho thấy khả năng thổi linh hồn vào không gian của vật liệu. Chúng là ký ức, văn hoá, nhưng đồng thời cũng có thể là công nghệ của tương lai. Khi kiến trúc sư hiểu và tôn trọng bản chất của chúng, công trình không chỉ đứng vững về mặt kết cấu mà còn bền vững trong tâm trí con người.